„Umetnost u službi vere“: Otvorena izložba o Karlovačkoj mitropoliji u GMS

Ove godne navršava se više od tri veka od uspostavljanja Karlovačke mitropolije, jedne od najznačajnijih verskih, kulturnih i političkih institucija u istoriji srpskog naroda, ali i jubilej dva veka od osnivanja Matice srpske.

Upravo ovo bio je povod za novu izložbu koja u fokusu ima crkvenu umetnost Karlovačke mitropolije, koja pripada najsloženijim celinama srpske umetnosti novog veka, autora istoričara umetnosti prof. dr Vladimira Simića i kustoskinje GMS dr Aleksandre Čelovski.

 „Sve ovo ima za cilj da se ukaže na sjaj i slavu Karlovačke mitropolije koja je trajala gotovo dva veka i na njene odjeke u savremenom trenutku kako bi se potvrdila snaga visokih vrednosti koje menjaju društvo na bolje kroz veru, obrazovanje, ekonomski razvoj, umetnost i stvaralaštvo. Na tim osnovama uspešno se gradi i čuva nacionalni identitet, a umetnost je tu da nam to potvrdi i da nas podseti na one vrednosti koje traju i ostavljaju trag u vremenu”, istakla je na otvaranju upravnica GMS Tijana Palkovljević Bugarski.

Razvitak Karlovačke mitropolije trajao je više od dva stoleća, u istorijskom i simboličkom prostoru u kome su se ukrštali vera, politika, obrazovanje, društvena reprezentacija i nacionalna svest. 

U ikonostasima, zidnom slikarstvu, portretima, grafici i enterijerima hramova oblikovala se javna slika ove crkvene institucije, njen duhovni autoritet, istorijsko pamćenje i mesto srpske zajednice u Habzburškoj monarhiji.

„Karlovačka mitropolija pokazuje da približavanje Evropi ne mora nužno da znači gubitak identiteta. Naprotiv: duhovni i kulturni život Srbije osnažen je ovim susretom, koji svedoči da otvorenost prema Evropi i vernost sopstvenoj tradiciji nisu međusobno suprotstavljeni, već se mogu međusobno dopunjavati i obogaćivati“, istakao je ambasador Austrije Kristijan Ebner.

„Posebna vrednost Karlovačke mitropolije ogleda se u činjenici da je ona bila ne samo crkvena tekovina već i kulturološki veoma složeni sistem unutar koga su bili oblikovani obrazovanje, književnost, umetnost i javni život srpske zajednice. U njenom okrilju razvijala se jedna od najreprezentativnijih celina srpske novovekovne umetnosti, koja je kroz ikonopis, zidno slikarstvo, grafiku, primenjenu umetnost i portretno slikarstvo izgrađivala vizuelni izraz duhovnog autoriteta, istorijske svesti i kulturnog identiteta srpskog naroda“, poručio je episkop moravički Tihon.

Celokupna umetnost Karlovačke mitropolije razvijala se kao dug proces preobražaja pravoslavne slike u političkim, društvenim i kulturnim uslovima koji su se neprestano menjali. 

Počela je u svetu skromnih zografskih ikona, malih parohijskih hramova i obnovljenih manastira, a završila se u dobu akademskog slikarstva, istorijskih kompozicija, patrijaršijskih dvorana, oficijelnih portreta i simbolistički obojenih religioznih predstava. 

Menjali su se stilovi, središta uticaja, naručioci i umetnički ideali.  

Osnovna potreba ostala je trajna: da se u slici sačuva vera, učvrsti zajednica i pokaže njeno mesto u istoriji. 

Karlovačka mitropolija bila je crkvena uprava, kulturni okvir i prostor u kome su arhijereji, monasi, građani, priložnici, intelektualci i umetnici oblikovali jedan od najvažnijih vidova srpske novovekovne vizuelne kulture. 

Njena umetnost pokazuje snagu pravoslavne tradicije da se razvija kroz dodir sa Kijevom, Bečom, Peštom, Minhenom i Rimom, prevodeći različite uticaje u sopstveni jezik. 

U tome je njena istorijska vrednost: u vezanosti za duhovno središte i u sposobnosti da prihvati nove oblike znanja, ukusa i javne kulture.

Ujedinjenjem srpskih crkvenih oblasti 1920. godine završena je istorija Karlovačke mitropolije kao zasebne institucije, ali su njeni sjaj i slava ostavili trajan otisak u srpskom razumevanju vere, umetnosti i istorije.