Dva veka borbe za veru, autonomiju i identitet

Paralelno sa jačanjem školstva, crkvene organizacije i umetničke produkcije, Karlovačka mitropolija postaje središte modernizacijskih procesa koji sve snažnije uključuju Srbe u šire tokove evropskih kulturnih i političkih promena. 

Upravo ti dugotrajni procesi stvaraju osnovu za razumevanje njenog kasnijeg razvoja u periodu velikih preokreta sredinom 19. veka.

Karlovačka mitropolija predstavlja izuzetno zanimljiv istorijski okvir, jer se kroz njenu istoriju jasno mogu pratiti promene koje su oblikovale srpsko društvo, kulturu i umetnost tokom više vekova, o čemu smo razgovarali sa istoričarem umetnosti, prof. dr Vladimirom Simićem, koji sa kustoskinjom Galerije Matice srpske dr Aleksandrom Čelovski čini autorski tim aktuelne postavke „Umetnost u službi vere. Sjaj i slava Karlovačke mitropolije”.

Političke promene

Poslednja velika etapa razvoja Karlovačke mitropolije vezana je za period nakon revolucije 1848. godine. Tada nastaje Srpska Vojvodina, koja je za mnoge Srbe predstavljala ostvarenje dugogodišnjih političkih težnji. Po prvi put činilo se da su objedinjeni ključni elementi nacionalnog identiteta – teritorija, crkva, patrijarh i vojvoda.

Međutim, takvo stanje nije dugo potrajalo. Promenom političkih okolnosti Austrija slabi, dok Mađarska postepeno jača svoj položaj unutar Monarhije. Nakon Austro-ugarske nagodbe 1867. godine politički odnosi se značajno menjaju, a Srpska Vojvodina prestaje da postoji. Karlovačka mitropolija ulazi u novo razdoblje, obeleženo složenim političkim i nacionalnim sukobima.

„U prethodnim epohama najveći izazov predstavljali su germanizatorski uticaji, dok se sada sve više oseća pritisak mađarizacije. Ugarska je bila veoma složena država sastavljena od brojnih naroda i veroispovesti, Mađara, Srba, Rumuna, Hrvata, Slovaka, Rusina i drugih zajednica. Za razliku od Francuske, gde je bilo moguće graditi jedinstven nacionalni identitet, u Ugarskoj je takav proces bio znatno komplikovaniji. Politička ideja mađarske nacije težila je stvaranju jedinstvene države i zajedničkog političkog identiteta, često zanemarujući ili potiskujući posebnosti drugih naroda. To je stvaralo dodatne tenzije među narodima Monarhije”, ističe dr Vladimir Simić.

Istovremeno se menja i unutrašnja struktura srpskog društva. Građanski sloj postaje sve obrazovaniji i politički aktivniji. Njegovi predstavnici više ne žele da crkvena hijerarhija bude jedini politički predstavnik naroda. Ne dovode u pitanje značaj Crkve, ali traže veće učešće građanstva u odlučivanju o nacionalnim i političkim pitanjima.

„Tako nastaje novi sloj sukoba. S jedne strane nalaze se interesi građanskih političkih stranaka, s druge strane crkvena jerarhija, a sa treće ugarske vlasti koje pokušavaju da očuvaju kontrolu nad političkim procesima. U takvim okolnostima delovali su i pojedini episkopi i patrijarsi. Ugarska vlada povremeno je nastojala da utiče na izbor crkvenih velikodostojnika. Tako je, na primer, Platon Atanacković postavljen za bačkog episkopa državnim dekretom, što ga je dovelo u sukob sa patrijarhom Josifom Rajačićem. Slične kontroverze pratile su i Germana Anđelića, koji je zbog svog odnosa prema vlastima bio izložen snažnim kritikama savremenika, iako je ostavio značajne zadužbine i pomagao brojne kulturne i nacionalne poduhvate”, govori Simić i objašnjava:

„Nasuprot njemu stajali su političari poput Svetozara Miletića, vođe srpskog građanskog pokreta, koji je često bio u otvorenom sukobu sa crkvenom hijerarhijom. Kasnije se sa sličnim izazovima suočava i patrijarh Georgije Branković, koji je morao da pronalazi ravnotežu između zahteva ugarskih vlasti, interesa crkve i pritisaka srpske političke opozicije, među kojima je značajnu ulogu imao i Jaša Tomić”.

Uprkos svim političkim sukobima, kulturni život nije prestajao da se razvija. Istovremeno se pojavljuju i građanske institucije koje finansiraju njihovo školovanje, pa Matica srpska osniva fondove za stipendiranje talentovanih slikara. Među prvim stipendistima bio je Uroš Predić, a uz njega i brojni drugi umetnici koji će obeležiti srpsko slikarstvo druge polovine 19. veka. Mladi umetnici i dalje odlaze na školovanje u Beč, a sada se pojavljuje i Minhenska akademija kao novi i značajan umetnički centar koji sve snažnije zrači. Tako Paja Jovanović slikarstvo studira u Beču, ali se kasnije usavršava i jedno vreme drži atelje u Minhenu. I Đorđe Krstić i Stevan Aleksić slikarsko obrazovanje stiču u Minhenu, gde usvajaju drugačije poglede na religioznu umetnost. Pored nazarenskog slikarstva pojavljuju se akademski realizam, idealizam i simbolizam, a kraj 19. veka postavlja akademsko slikarstvo zasnovano na istorizmu u centar religioznog stvaralaštva.  

„Po završetku studija srpski slikari se vraćaju i dobijaju značajne porudžbine širom Karlovačke mitropolije, određujući tako pravac razvoja srpske umetnosti. Istovremeno se razvijaju i snažne veze sa Kneževinom Srbijom, koja postaje sve važnije kulturno i političko središte srpskog naroda. Slikari školovani u Beču i Minhenu rade na obe strane Save i Dunava, povezujući kulturne prostore Karlovačke i Beogradske mitropolije. Na izložbi smo se trudili da sve ove forme i pravce u religioznoj umetnosti tog doba prikažemo kroz dela pomenutih umetnika“, ističe Simić.

Tako prolaze decenije. Politički pritisci postaju sve veći, ali se istovremeno intenzivno razvija i crkveni i kulturni život. Brojni hramovi se obnavljaju, podižu se novi ikonostasi, a stari se prepravljaju ili zamenjuju u skladu sa ukusom vremena. Ono što je u 18. veku predstavljalo vrhunac umetničkog izraza više se ne doživljava na isti način krajem 19. veka.

„Dobar primer predstavlja manastir Grgeteg. Barokno slikarstvo Jakova Orfelina, koje je u svoje vreme bilo smatrano reprezentativnim izrazom srpske crkvene umetnosti, kasnije je izmenjeno odlukama manastirske uprave. Celokupnu izmenu u unutrašnjoj dekoraciji hrama je izvela zagrebačka radionica arhitekte Hermana Bolea, dok je ikonostas naslikao Uroš Predić. Slična traganja za novim izrazom pravoslavne religiozne slike vide se i kod Đorđa Krstića, koji na simbolistički način oslikava neovizantijski ikonostas u Čurugu, kao i kod Stevana Aleksića, autora velikog broja akademskih i simbolističkih kompozicija u crkvama Banata. Time su stariji umetnički obrasci dobijali nova značenja u drugačijem istorijskom i kulturnom kontekstu”, kaže Simić.

I arhitektura prolazi kroz sopstvene razvojne faze, pa se krajem veka menja i izgled samih Sremskih Karlovaca. Patrijarsi German Anđelić i Georgije Branković svojim zadužbinama i graditeljskim poduhvatima oblikuju centar grada i učvršćuju njegov položaj kao najznačajnijeg simboličkog središta Srba u Habzburškoj monarhiji.

„Naravno, postojali su i drugi važni centri. Novi Sad je u drugoj polovini 19. veka bio veći i snažniji u ekonomskom smislu. Međutim, Sremski Karlovci zadržavali su poseban simbolički značaj kao sedište patrijarha i centar crkvenog života”, dodaje.

Ukidanje autonomije

Takvo stanje traje sve do prvih decenija 20. veka, kada političke okolnosti postaju sve složenije. Nakon austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine 1878. godine otvorilo se pitanje položaja pravoslavnog stanovništva na tim prostorima. Vlasti su nastojale da pronađu model crkvene organizacije koji bi odgovarao novim političkim okolnostima, što je dovelo do dodatnih komplikacija u odnosima između različitih pravoslavnih oblasti i njihovih crkvenih uprava.

„Čitava situacija bila je izuzetno složena i opterećena različitim interesima, kako državnim tako i crkvenim. Međutim, pravi rasplet počinje tek nakon Balkanskih ratova. Austrougarska monarhija tada sve otvorenije posmatra Srbiju kao političku pretnju, dok se pritisci na srpske institucije unutar Monarhije dodatno pojačavaju”, objašnjava.

Kulminacija takve politike nastupa 1912. godine, kada je ukinuta srpska crkveno-školska autonomija. Time je praktično nestao pravni okvir koji je Karlovačka mitropolija gradila još od vremena Leopoldovih privilegija i osnivanja mitropolije početkom 18. veka. Posle više od dva veka postojanja, sistem na kojem je počivala njena autonomija bio je ukinut.

Prema njegovim rečima, dodatnu neizvesnost donela je smrt patrijarha Lukijana Bogdanovića 1913. godine pod okolnostima koje ni danas nisu u potpunosti razjašnjene. Novi patrijarh nije izabran, a čitava situacija predstavljala je uvod u događaje koji će uslediti tokom Prvog svetskog rata.

„Istovremeno su već postojale ideje o ujedinjenju svih srpskih crkvenih oblasti. Pregovori o objedinjavanju različitih pravoslavnih jurisdikcija započeli su još pre rata. Tokom 1914. godine, uz podršku srpske države i vlade Nikole Pašića, vođeni su razgovori o stvaranju jedinstvene crkvene organizacije. U taj proces bila je uključena i Vaseljenska patrijaršija, čija je saglasnost bila neophodna za konačno rešavanje crkvenog statusa pojedinih eparhija”, priča Vladimir Simić.

Međutim, izbijanje Prvog svetskog rata prekinulo je sve pregovore i odložilo njihovu realizaciju.

Nakon 1918. godine i stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca pitanje crkvenog ujedinjenja ponovo je otvoreno. Pred novom državom nalazio se složen zadatak povezivanja različitih pravoslavnih oblasti koje su vekovima živele u odvojenim političkim i crkvenim okvirima.

„Trebalo je objediniti Karlovačku mitropoliju sa njenim eparhijama, pravoslavne eparhije u Bosni i Hercegovini, Beogradsku mitropoliju, eparhije koje su se još nalazile pod jurisdikcijom Vaseljenske patrijaršije na području današnje Severne Makedonije, kao i Crnogorsku mitropoliju sa njenom posebnom tradicijom. Proces nije bio ni jednostavan ni brz. Tokom dve godine održano je više episkopskih konferencija na kojima su razmatrana različita organizaciona i kanonska pitanja. Tek nakon postizanja saglasnosti među svim crkvenim oblastima stvoreni su uslovi za konačno ujedinjenje”.

Završni korak usledio je kada je iz Carigrada stigao tomos kojim je potvrđena autokefalnost obnovljene Srpske patrijaršije. Time je 1920. godine okončano postojanje Karlovačke mitropolije kao zasebne crkvene ustanove, a njena višestolećna tradicija ugrađena je u obnovljenu Srpsku pravoslavnu crkvu na čijem se čelu nalazio patrijarh Dimitrije.

„Na taj način završena je istorijska epoha koja je započela Velikom seobom Srba i Leopoldovim privilegijama krajem 17. veka. Tokom više od dva stoleća Karlovačka mitropolija bila je mnogo više od crkvene institucije. Ona je predstavljala okvir unutar kojeg su Srbi u Habzburškoj monarhiji sačuvali svoju veru, razvili školstvo, kulturu, umetnost i političku svest, stvarajući temelje modernog nacionalnog identiteta”, zaključuje naš sagovornik.

Šta nas Karlovačka mitropolija uči o identitetu, veri i opstanku?

„To je pitanje o kojem sam dosta razmišljao. Kada pogledamo šta je u Karlovačkoj mitropoliji stvoreno na polju crkvene umetnosti, obrazovanja i kulture, i to u veoma nepovoljnim političkim i društvenim okolnostima, neminovno se zapitamo da li mi danas koristimo sve mogućnosti koje imamo”, ističe naš sagovornik.

Kako objašnjava, za razliku od Srba u Habzburškoj monarhiji, danas živimo u sopstvenoj državi, imamo svoju autokefalnu crkvu, razvijene institucije i slobodu da kulturu oblikujemo bez spoljašnjih ograničenja kakva su oni imali, ali, ponekad deluje da se ponašamo nesigurnije, opreznije i konzervativnije nego naši prethodnici iz XVIII i XIX veka.

„Jedan od važnih pojmova našeg doba jeste i evropski horizont, odnosno nastojanje da se istorijski procesi posmatraju u širem evropskom kontekstu. Međutim, kada govorimo o prošlosti, moramo biti oprezni: ljudi 18. i 19. veka nisu živeli sa idejom evropskog identiteta onako kako je mi danas razumemo. Oni su živeli u različitim političkim, verskim i kulturnim okvirima, ali su upravo kroz njih stupali u dodir sa drugim sredinama, idejama i uticajima”, dodaje.

U tom smislu, objašnjava, istorija evropske kulture nije samo istorija velikih država i ideja, već i istorija komunikacije, susreta i prilagođavanja.  

„To su Srbi u Karlovačkoj mitropoliji veoma dobro razumeli. Živeli su u Habzburškoj monarhiji, u državi koja im je, uprkos brojnim ograničenjima, pružila prostor da očuvaju svoju versku i kulturnu posebnost, ali i da je razvijaju u stalnom dodiru sa drugim narodima i kulturama. Upravo u toj sposobnosti da se ostane svoj, a da se istovremeno uči od drugih, vidim jednu od najvažnijih pouka njihove istorije“, kaže Simić i dodaje:

„Posebno je važno pitanje vere. Ona je oduvek bila jedna od najosetljivijih oblasti ljudskog identiteta. Način na koji čovek veruje i ispoljava svoj odnos prema Bogu duboko je povezan sa njegovim ličnim, ali i kolektivnim samorazumevanjem. Kroz istoriju Karlovačke mitropolije vidimo da su postojali pokušaji da se različite zajednice uklope u jedinstven verski i kulturni model. Srbi su, međutim, uspeli da se izbore za pravo da svoju veru žive i izražavaju na sopstveni način”.

To, objašnjava, nije značilo zatvaranje ili odbijanje promena. Naprotiv, oni su svoju tradiciju stalno prilagođavali novim istorijskim okolnostima. Čuvali su njenu suštinu, ali su je tumačili jezikom vremena u kojem su živeli. 

„To se posebno jasno vidi u umetnosti. Dogmati pravoslavne vere nisu se menjali, kao ni osnovni smisao bogosluženja i crkvenog života. Menjali su se, međutim, stilovi, umetnički izrazi, arhitektura i načini predstavljanja verskih sadržaja. Svaka epoha pronalazila je sopstveni način da tu nepromenljivu suštinu izrazi i učini razumljivom ljudima svog vremena.

Zbog toga nam dela prikazana na izložbi u Galeriji Matice srpske, ikone, slike, knjige i bogoslužbeni predmeti, nastala tokom dva stoleća u Karlovačkoj mitropoliji ne govore samo o prošlosti. Ona pokazuju kako se jedan identitet oblikovao kroz vekove, u stalnom dijalogu sa svetom koji ga je okruživao, i kako su se vera, umetnost i istorijsko pamćenje međusobno prožimali, stvarajući kulturni svet koji je nastavio da živi i nakon nestanka Karlovačke mitropolije 1920. godine“, zaključuje Simić.