Od Velike seobe do kulturnog preporoda: Uspon Karlovačke mitropolije

Njen razvoj, koji je trajao gotovo dva veka, danas osvetljavaju brojna dela predstavljena na aktuelnoj izložbi u Galeriji Matice srpske „Umetnost u službi vere. Sjaj i slava Karlovačke mitropolije“.

O njenim počecima svedoče skromne zografske ikone, mali parohijski hramovi i obnovljeni manastiri, dok se u kasnijim periodima njen duhovni, društveni i politički autoritet ogledao kroz umetnička dela nastala u duhu akademskog slikarstva, istorijske kompozicije, patrijaršijske dvorane, zvanične portrete i simbolistički obojene religiozne predstave.

Da bismo bolje razumeli umetnost tog vremena, ali i položaj Srba pod okriljem Habzburške monarhije, neophodno je sagledati širi istorijski kontekst. 

O tome smo razgovarali sa istoričarem umetnosti prof. dr Vladimirom Simićem, koji zajedno sa kustoskinjom Galerije Matice srpske dr Aleksandrom Čelovski čini autorski tim ove izložbe.

Seobe

U 16. i 17. veku Osmansko carstvo prostiralo se duboko na teritorije koje će kasnije postati deo Habzburške monarhije. Prekretnica nastupa 1683. godine, kada osmanska vojska stiže do samog Beča. Tokom Velikog turskog rata, nakon opsade Beča, car Leopold I, uz pomoć poljskog kralja Jana III Sobjeskog, uspeva da zaustavi osmansko napredovanje i preokrene tok rata. Hrišćanske snage potom počinju da potiskuju Osmanlije iz Ugarske, preko prostora današnje Srbije, sve do područja današnje Severne Makedonije.

„Tu zapravo počinje priča o Karlovačkoj mitropoliji. Austrijski car tada poziva hrišćansko stanovništvo Balkana da se pridruži njegovoj vojsci i pomogne u proterivanju vekovnog neprijatelja, sa idejom da se na oslobođenim teritorijama ponovo uspostave hrišćanske države. Za Srbe je to značilo izlazak iz dotadašnjeg političkog i pravnog odnosa sa osmanskim sultanom i stupanje u novi odnos sa habzburškim carem. U tom trenutku i srpski narod i pećki patrijarh bili su podanici Osmanskog carstva. Napuštanje takvog položaja smatralo se veleizdajom i kažnjavalo smrću. Ipak, želja za slobodom i boljim životom bila je jača od straha od kazne, pa su se mnogi Srbi priključili habzburškim snagama”, objašnjava prof. dr Vladimir Simić za Kulture.rs.

Međutim, rat nije tekao pravolinijski. U jednom trenutku hrišćanska vojska počinje da trpi poraze, dok Osmanlije prelaze u protivofanzivu. U takvim okolnostima dolazi do Velike seobe Srba 1690. godine na teritoriju Habzburške monarhije.

„Upravo na tome je krajem 19. veka insistirao patrijarh Georgije Branković kada je od Paje Jovanovića naručio čuvenu sliku „Seoba Srba“. Njegova poruka bila je da taj događaj ne treba posmatrati kao obično izbeglištvo. Prema tom tumačenju, Srbi nisu došli u Habzburšku monarhiju kao izbeglice, već na osnovu sporazuma sa carem Leopoldom I, odnosno u svojevrsnom ugovornom odnosu koji je podrazumevao određena prava i privilegije. Jovanovićeva slika se nalazi na istaknutom mestu i njome započinje izložba o umetnosti Karlovačke mitropolije”, dodaje Simić.

Privilegije

U znak zahvalnosti za podršku koju su pružili caru i za učešće u borbama na njegovoj strani, Srbi su dobili pravo dasačuvaju i slobodno ispovedaju svoju pravoslavnu veru, da sami biraju svog crkvenog poglavara, da slobodno podižucrkve i obavljaju verske obrede, kao i da uživaju određenu teritorijalnu i duhovnu autonomiju.

„To je bilo važno zato što je Habzburška monarhija bila rimokatolička država. Katoličanstvo je bilo državna vera, ajedan od osnovnih zadataka vladara bio je da je štiti i širi. Prilikom krunisanja, kada ga pomazuje nadbiskup ilikardinal, vladar se obavezuje upravo na to – da brani i promoviše katoličku veru. U takvim okolnostima, dodeljivanjeposebnih privilegija pravoslavnim Srbima predstavljalo je izuzetak bez presedana. Iz perspektive tadašnjihrimokatoličkih krugova, pravoslavci su smatrani šizmaticima, slično kao što su luterani i kalvinisti smatrani jereticima.Upravo tu nastaje jedan od ključnih političkih i verskih sukoba koji će obeležiti naredne vekove”, kaže Simić.

Srbi, predvođeni pećkim patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem i aradskim episkopom Isaijom Đakovićem, uspeli suda od cara izdejstvuju niz privilegija. Posebno značajnu ulogu imao je Isaija Đaković, vešt pregovarač koji jeučestvovao u formulisanju i potvrđivanju tih prava. Tokom narednih nekoliko godina izdato je više privilegijalnih akatakojima su ta prava precizno definisana i potvrđena.

„Važno je razumeti da su te privilegije bile veoma neuobičajene u okviru tadašnjeg pravnog sistema Ugarske kraljevine.Ugarska je bila uređena država sa razvijenim staleškim poretkom, županijama, plemićkim posedima i jasno određenimcrkvenim jurisdikcijama. Svaki plemić bio je gospodar na svom imanju, a na teritoriji njegovog vlastelinstva postojalaje i mreža katoličkih crkvenih institucija”.

Dolaskom Srba nastala je nova situacija. Na prostoru koji je već bio administrativno i crkveno organizovan, oni uspostavljaju sopstvene eparhije i crkvenu organizaciju. Prema tadašnjim pravilima, podanici su bili dužni da plaćaju određene dažbine lokalnim katoličkim crkvenim vlastima. Međutim, Srbi su se pozivali na carske privilegije tvrdeći da imaju pravo na sopstvenu crkvenu organizaciju i da za razliku od ostalih podanika ne podležu tim obavezama. Takav položaj izazivao je snažan otpor kako rimokatoličke crkve, tako i mađarskog plemstva.

„Za mađarske velikaše, veliki broj doseljenih Srba predstavljao je pre svega radnu snagu i potencijalne kmetove koji bi trebalo da budu uključeni u postojeći društveni poredak. Sa druge strane, Srbi su insistirali na pravima koja su im garantovana carskim privilegijama. Dvor je dodatno komplikovao situaciju organizovanjem Vojne granice, gde je želeo da naseli srpsko stanovništvo i da za njega očuva poseban status”.

Međutim, Srbi nisu ostali isključivo na prostoru Vojne granice. 

„Naseljavali su se i u drugim krajevima Monarhije, gde su se takođe pozivali na svoja privilegijalna prava. Upravo ta specifična situacija postala je izvor brojnih političkih, društvenih i verskih sporova. Ti sukobi će, u različitim oblicima, pratiti istoriju Karlovačke mitropolije sve do njenog ukidanja i ujedinjenja sa ostalim srpskim crkvenim oblastima 1920. godine, u novoj jugoslovenskoj državi”, dodaje prof. dr Vladimir Simić.

Karlovačka mitropolija i razvoj školstva

Privilegije na kojima je počivala Karlovačka mitropolija su donele svojevrsnu kulturnu autonomiju, unutar koje je bilo moguće graditi sve ostale institucije nacionalnog i crkvenog života.

„Srbi su u 18. vek ušli siromašni, raseljeni i bez uređenih crkvenih institucija. Nisu imali razvijeno školstvo, pismenost, štamparije ni dovoljan broj knjiga. Međutim, oslanjajući se čvrsto na stečenu autonomiju, počeli su ubrzano da organizuju svoj život, kao i drugi narodi toga vremena. Bilo je potrebno relativno malo institucionalnog prostora da započne proces izgradnje novih struktura”, objašnjava naš sagovornik.

Prvi korak bilo je uređenje crkvenog života. Organizovane su eparhije i episkopije, osnivane parohije i građeni hramovi, koji su potom opremani za bogosluženje. Istovremeno se radilo na obrazovanju sveštenstva. Da bi se sve to ostvarilo, bilo je neophodno osnivanje škola. Uređenog školskog sistema tada nije bilo ni među drugim narodima u Monarhiji. Postojale su uglavnom gradske škole koje su imućniji građani organizovali za svoju decu, dok je velika većina stanovništva bila nepismena.

„Srbi su taj proces sprovodili ubrzano, uprkos otporima koji su dolazili sa različitih strana. Pošto nisu imali sopstvene knjige, niti im je bilo dozvoljeno da osnuju pravoslavnu štampariju, jer su dvor i Rimokatolička crkva takve knjige smatrali jeretičkim, pomoć su zatražili od ruskog cara Petra Velikog. Ruski dvor je potom počeo da šalje bogoslužbene knjige, učitelje i crkvene predmete. Dolazili su i trgovci koji su prodavali crkvene slike i opremu, kao i ruski učitelji koji su širom srpskih naselja osnivali škole”, ističe Simić i dodaje:

„U gradovima i bogatijim mestima, poput Sremskih Karlovaca, Novog Sada, Budima ili Osijeka, pojavile su se škole tog tipa, koje su u jednom trenutku pretendovale da prerastu u više obrazovne ustanove. Patrijarh Visarion Pavlović pozvao je Dionisija Novakovića, jednog od najboljih studenata Kijevske duhovne akademije, da organizuje takvu školu u Novom Sadu. Iz nje je potekao čitav niz intelektualaca i ličnosti koje će obeležiti srpsku kulturu narednih decenija. Za vreme mitropolita Pavla Nenadovića obrazovni zamah dodatno je ubrzan, što se vidi iz njegove težnje da angažuje mlade učenjake poput Zaharije Orfelina i Jovana Rajića. Sve se to dogodilo svega dve decenije nakon perioda u kojem gotovo da nije postojala nijedna od tih institucija, što predstavlja izuzetno veliki iskorak”.

U narednim decenijama usledila je ubrzana emancipacija srpskog društva. 

„Iz današnje perspektive to može delovati kao spor proces, ali je za tadašnje okolnosti bio od ogromnog značaja. Postepeno se formirao srpski pravoslavni stalež sa sopstvenim arhijerejima, koji su istovremeno bili i politički predstavnici naroda. Oni su preuzeli organizovanje društvenog i kulturnog života zajednice. Istovremeno, veliki broj pravoslavnih Rumuna nije bio obuhvaćen Leopoldovim privilegijama. Karlovački patrijarsi su se, međutim, zalagali da i oni budu uključeni u sistem zaštite koji su privilegije pružale. Rumuni su priznavali patrijarha za svog duhovnog poglavara, a on im je slao episkope i sveštenike. Tako je pod jurisdikcijom Karlovačke mitropolije nastao veliki pravoslavni prostor čije se središte nalazilo u Sremskim Karlovcima”, naglašava Simić.

Crkvena umetnost

Kada je reč o crkvenoj umetnosti, situacija je bila veoma teška jer oko 1700. godine više nije bilo bogatih srpskih pravoslavnih naručilaca u Osmanskom carstvu. Nije bilo srpskog plemstva, niti razvijenih trgovačkih zajednica u gradovima, jer su gradovi bili pod dominantnim osmanskim uticajem. Ostajale su seoske zajednice i manastiri kao gotovo jedina mesta na kojima je mogla da se razvija crkvena umetnost. Upravo prva prostorija na izložbi u Galeriji prikazuje dela iz tog perioda.

„Međutim, takve zajednice bile su siromašne. Veliki porezi iscrpljivali su stanovništvo i nisu ostavljali prostor za značajnija ulaganja u graditeljstvo, umetnost ili obrazovanje. Zbog toga je slikarstvo na Balkanu bilo veoma raznoliko. U centralnim delovima Balkana dominirala je jedna vrsta postvizantijskog izraza barokizovanog pod uticajima Svete Gore i umetničkih radionica Soluna, oličena u radu zografa poput Hristifora Žefarovića. Istovremeno su delovale i slikarske radionice iz Vlaške, koje su imale značajan uticaj na pravoslavni prostor”, napominje Simić.

Vlaška je u 17. i 18. veku imala status vazalne kneževine Osmanskog carstva, ali sa širokom političkom i kulturnom autonomijom. Nije bila neposredno uključena u osmanski administrativni sistem i posedovala je sopstvene mitropolite, kneževe, škole i kulturne ustanove. Takve okolnosti pogodovale su razvoju velikog broja manastira i crkava, a samim tim i slikarskih radionica. Poseban procvat umetnosti dogodio se za vreme vladavine porodice Brankoveanu, kada nastaje snažna umetnička produkcija. Iz tog okruženja brojni slikari odlazili su širom Balkana, radeći za različite pravoslavne naručioce, između ostalih u manastirima Vraćevšnica kod Gornjeg Milanovca i Mesić u Banatu.

Drugi važan uticaj dolazio je sa jadranskog primorja i iz mediteranskog sveta, pre svega iz grčke pravoslavne kolonije u Veneciji i iz umetničkih radionica na Jonskim ostrvima. Odatle su pristizali majstori, predmeti i ikone koje su stilski često stajale između pravoslavne i katoličke tradicije, ali su predstavljale prihvatljiv hrišćanski izraz pobožnosti za tadašnje pravoslavno stanovništvo. U okolnostima oskudice, to je često bilo najbolje što je bilo dostupno, o čemu svedoče sačuvane ikone u srpskim muzejskim zbirkama.

„Kada su se Srbi tokom Velike seobe naseljavali u Habzburšku monarhiju, sa sobom su donosili ono malo crkvene imovine što su posedovali. Prenosili su ikone, rasklapali ikonostase, bogoslužbene predmete i mošti svojih vladara i svetitelja, i nosili ih u nova naselja. Situacija sa bogoslužbenim knjigama bila je još teža. Nisu imali štamparije, pa su sa sobom donosili rukopisne knjige koje su preživljavale još od srednjeg veka ili njihove prepise iz 16. veka. Iz tih knjiga se čitalo i služilo bogosluženje. Njihova upotreba bila je intenzivna, a vek trajanja ograničen”, dodaje autor izložbe.

U takvim okolnostima, bez trajno uređenih crkava i bez stabilnih uslova za razvoj crkvenog života, Karlovački mitropoliti započinju opsežan proces reformi sa ciljem uređenja duhovnog života srpske zajednice u Habzburškoj monarhiji. Nastojali su da urede sve segmente – bogosluženje, obrazovanje sveštenstva, pismenost, moralni život vernika i crkvenu umetnost.

Ukrajinski model slikarstva

Važan deo tih reformi se ticao crkvenog slikarstva. Zato je patrijarh Arsenije IV angažovao kijevskog slikara Jova Vasilijeviča, koji je prethodno došao u Bačku eparhiju na poziv Visariona Pavlovića i radio na ikonostasu manastira Bođani, nastavljajući posao koji je započeo Hristofor Žefarović. Patrijarh ga imenuje za dvorskog slikara u Sremskim Karlovcima i donosi jednu dalekosežnu odluku .

„U želji da uvede red u oblast crkvene umetnosti, patrijarh je 1743. izdao dekret prema kojem nijedan slikar nije mogao da dobije posao oslikavanja ikonostasa, zidnog slikarstva ili izrade ikona ukoliko prethodno nije prošao obuku u radionici Jova Vasilijeviča. Time su u drugi plan potisnuti brojni zografski majstori koji su dolazili iz Vlaške, sa Balkana, dalmatinskog primorja ili iz Rusije i radili po različitim uzorima”, ističe Vladimir Simić.

Prema njegovim rečima, u složenim okolnostima tadašnjeg života cilj ove odluke bio je uspostavljanje jedinstvenog likovnog izraza i veće kontrole nad crkvenom umetnošću. 

Kao zvanični umetnički model prihvaćeno je ukrajinsko barokno slikarstvo, a Jov Vasilijevič postao je njegov najvažniji predstavnik. Slikari koji su izlazili iz njegove radionice širili su taj stil širom Karlovačke mitropolije, čime je stvoren prepoznatljiv vizuelni identitet srpske pravoslavne kulture u 18. veku.

„Upravo u tom kontekstu treba posmatrati prihvatanje baroknog ukrajinskog umetničkog modela. On je predstavljao stabilan, jasno definisan i pravoslavno potvrđen izraz crkvene kulture. U vremenu opšte nesigurnosti i različitih lokalnih tradicija, takav model donosio je izvesnost i jedinstvo”, objašnjava i dodaje:

„Presudnu ulogu u tom procesu imao je Jov Vasilijevič. Iz njegove radionice potekao je čitav niz slikara koji će obeležiti srpsku umetnost sredine 18. veka: Dimitrije Bačević, Vasilije Ostojić, Joakim Marković, Nikola Nešković i mnogi drugi. Oni su delovali u Bačkoj, Sremskoj i Banatskoj eparhiji, kao i u Slavoniji, dobijajući najvažnije porudžbine za oslikavanje novih hramova. Na taj način njihovo slikarstvo postalo je dominantan umetnički izraz Karlovačke mitropolije i zadržalo je vodeću poziciju narednih nekoliko decenija”, zaključuje. 

Na izložbi je ova etapa razvoja umetnosti u Karlovačkoj mitropoliji lepo dočarana brojnim ikonama i slikama iz muzejskih zbirki, kao i iz kolekcija Vladičanskih dvorova u Sentandreji, Temišvaru i Vršcu.