Aleksandar I Karađorđević: Ključna ličnost ujedinjenja Južnih Slovena

Povod  za realizaciju ove izložbe je 90 godina od njegove tragične pogibije, kao jedne od prvih žrtava nadolazećeg fašizma. Putem odabranih predmeta prikazana je njegova uloga u važnim istorijskim periodima i događajima, kao i značajni momenti iz njegovog privatnog života.

„Na ideju se došlo pre više od dve godine, ali kada je projekat ušao u plan i program Muzeja Vojvodine, pristupilo se istraživanju, prvenstveno po muzejima u zemlji, ali se vrlo brzo ispostavilo da predmeta vezanih za kralja Aleksandra, zapravo nema mnogo“, kaže za Kulture.rs muzejski savetnik Aleksandar Petijević koji je sa koleginicama, muzejskim savetnicama Suzanom Milovanović i Veselinkom Marković pripremio ovu izložbu.

„Obraćali smo se muzeijima iz susednih zemalja ali i kolekcionarima iz zemlje i inostranstva. Ispostavilo se, da se najveći broj predmeta vezanih za kralja Aleksandra Karađorđevića nalazi u današnjem Vojnom muzeju”, dodaje.  

U godinama, neposredno nakon atentata u Marseju, i francuska vlada i dvor, skupili su sve one predmete koji su vezani za  njegovu posetu i pogibiju, kao i one vezane za njegov život do tada, tako da je Vojni muzej u vreme kraljevine Jugoslavije, praktično bio memorijalna institucija koja je čuvala uspomenu na ovog vladara.

„Pretpostavljamo da je nešto od ovih predmeta u vreme okupacije nestalo, ali u godinama nakon Drugog svetskog rata, dolazi do onoga što se zove damnatio memoriae, brisanje ili zabrana sećanja, na kralja Aleksandra“.

Tako su mnogi predmeti nestali, neznano kada i na koji način. Između ostalog, nije sačuvan ni revolver iz koga je ubijen, kao ni automobil dopremljen iz Marseja, u kojem je poginuo, zajedno sa francuskim ministrom Bartuom.

„Automobil je nakon rata predat Jugoslovenskoj armiji za njene potrebe, čak su se i neke pomije u njemu vozile, da bi na kraju završio na otpadu. Gospodin Bratislav Petković, sada pokojni, osnivač muzeja automobila, došao je do karoserije automobila, koja je bila u jako lošem stanju, i uspeo da spase samo farove. Iako je bio i ratnik i vojskovođa u oba Balkanska rata i u Prvom svetskom ratu, u Vojnom muzeju nema nijednog predmeta direktno vezanog za njegovu ulogu u ovim ratovima. Sve što postoji je nekoliko njegovih uniformi i svega nekoliko primeraka ordenja”,  kaže Petijević.

On ističe da je jedan od primera prakse brisanja iz kolektivnog sećanja i ”Dvojna slika” iz kolekcije muzeja Srbije sa monumentalnim portretom Kraljice Marije, Borivoja Stevanovića iz 1930, čija je poleđina upotrebljena za predstavu ”Partizani”, koju je neposredno nakon rata, naslikao Voja Dimitrijević.

U prikupljanju predmeta značajno su pomogli privatni kolekcionari, Nani Poljanec iz Rogaške Slatine koji poseduje ozbiljnu zbirku predmeta vezanu za porodicu Karađorđević, kao i dva beogradska kolekcionara koji su za ovu priliku ustupili nekoliko džepnih satova kralja Aleksandra.

„U spomen kući kralja Petra I na Oplencu, nalazi se nekoliko predmeta vezanih za kralja Aleksandra. Pre nekoliko decenija nađen je na dvoru sanduk broj 23, što upućuje da ih je bilo možda i više od 23, ali njihova sudbina nam je ostala nepoznata. U tom sanduku bila je smeštena takozvana Hercegovačka zlatna sablja, sa dijamantskim monogramom, koji je kralj Aleksandar dobio prilikom posete Sarajevu 1920. godine, od Hercegovaca, najverovatnije iseljenika iz Amerike“. 

To je jedina sačuvana sablja kralja Aleksandra, koju je on nosio u najsvečanijim prilikama. U tom sanduku, našla se i jedina sačuvana zlatna dijadema kraljice Marije, od pet, koliko su ih evidentirali istoričari umetnosti.

„Na žalost, ova dva predmeta nismo uspeli da dobijemo za izlaganje”, objašnjava Petijević.

Sačuvano je dosta portreta, uglavnom radovi Uroša Predića i Paje Jovanovića, za ovu priliku pozajmljenih iz Galerije Matice srpske, ali i iz muzeja u Subotici, Zrenjaninu i Pančevu. 

Dobra saradnja ostvarena je i sa muzejima iz Crne Gore: 

„Kralj Aleksandar rođen je na Cetinju 1888. godine iz braka knjaza Petra Karađorđevića i knjeginje Zorke Petrović-Njegoš, i u Riznici Cetinjske mitropolije čuvaju se njihove venčane krune, kao i krstionica u kojoj su krštavana deca Petrovića a u kojoj je kršten i budući kralj Aleksandar. Iz muzeja Dvorca kralja Nikole dobili smo portret knjeginje Zorke, rad Vlaha Bukovca, koji je boravio na Cetinju, baš u vreme sklapanja ovog braka, i koji je tom prilikom uradio sve portrete porodice Petrović. Na izložbi se nalazi jedina sačuvana oleografija izgubljenog portreta kralja Petra I, takođe rad Vlaha Bukovca, koja se nalazi u Crkvenoj opštini u Negotinu.”

Detinjstvo i školovanje

Petar Karađorđević i knjeginja Zorka imali su troje dece, Đorđa, Aleksandra i Jelenu i svi troje rođeni su na Cetinju. 

„Zaboravlja se, a nije nebitno, potonji kralj Aleksandar je jedini vladar rođen na Cetinju. Svi Petrovići-Njegoši rođeni su na Njegušima, pa i sam budući kralj Nikola. Aleksandar je vrlo rano ostao bez majke, i on sa ocem, bratom i sestrom, odrasta na Cetinju, pod brigom i skrbi dede i babe, tada još knjaza Nikole i knjeginje Milene. Vrlo brzo Petar Karađorđević se sa decom seli u Ženevu i Aleksandar tamo započinje školovanje u redovnoj građanskoj školi. Potom se upisuje u Paževski korpus u Sankt Petrburgu, gde ga prilikom dolaska, još kao dečkića,  lično prima car Nikolaj, i time daje do znanja da mladi Aleksandar uživa pokroviteljstvo i brigu samog Ruskog cara. I pre toga, između Karađorđevića kao i Petrovića postoje, osim političkih, i rodbinske veze“.

Nakon majskog prevrata 1903. godine, kada se Petar Karađorđević vraća u Srbiju i kruniše u Beogradu, i Aleksandar stiže u Beograd gde nastavlja privatno školovanje, a gubernator koji mu je organizovao nastavu bio je dubrovački plemić Lujo Vojnović. 

„Iz dnevnika, koji se čuva u Narodnoj biblioteci u Beogradu, se vidi da su mu predavači bili Mika Petrović Alas, i čak tri naša primorca, pored Vojnovića, Marko Murat koji mu je predavao likovno a neki od predmeta predavao mu je istoričar i političar, Ljuba Jovanović, rođeni kotoranin , tada već ministar i član Državnog saveta u Kraljevini Srbiji. Po povratku u Rusiju upisuje školu Pravovedenija, međutim nakon abdikacije starijeg brata Đorđa, postaje prestolonaslednik, i ubrzo nakon toga izbija prvi Balkanski rat.”

Balkanski i Prvi svetski rat

„Svima su poznata imena velikih vojvoda, međutim u Balkanskim ratovima i Velikom ratu, isprva prestolonaslednik a potom od 1914. godine regent, Aleksandru su, osim toga što je konstantno bio na frontu, bile poverene i komandne dužnosti. U Balkanskim ratovima komandovao je Prvom armijom koja je iznela ključne bitke na Kumanovu i Bitolju. Oslobođeno je Kosovo i Makedonija, a to su oni delovi srpstva koji su pet vekova bili pod Turcima, za razliku od Srbije, Crne Gore i nekih drugih srpskih oblasti koje su oslobođene mnogo ranije. Nakon Balkanskih ratova u srpsku istoriju Aleksandar je ušao kao ’osvetnik Kosova’”.

U Prvom svetskom ratu, kao vrhovni komandant, primio je komandu nad celokupnom srpskom vojskom. 

„O svemu ovome pisali su vojni istoričari i ništa nije nepoznanica. Postoji i arhivski filmski materijal, koji sasvim solidno prati događaje, naročito one vezane za boravak srpske vojske na Krfu, njen oporavak i odlazak na Solunski front”.

Ujedinjenje južnoslovenskih naroda

Još na početku rata Srbija je istakla svoje ratne ciljeve. Niška dekleracija i kasnije doneta Krfska dekleracija izrazile su težnju ka ujedinjenju Južnih Slovena. Izašavši iz rata na strani sila pobednica, na mirovnoj konferenciji u Versaju stvorena je država kojoj se težilo.

„Ideja o formiranju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca tinjala je i u godinama pre Prvog svetskog rata. Južnoslovenski narodi pod Austro-Ugarskom, njihovi političari promišljaju o ideji da se u jednom momentu formira država Južnih Slovena. Jeste Aleksandrova uloga presudna u svemu tome, jer već juna 1914. godine, stari kralj Petar mu ustupa kraljevsku vlast, i on kao regent prestolonaslednik postaje ključna politička ličnost u stvaranju nove države“, objašnjava Petijević.

Uporedo sa borbama na Solunskom frontu vođeni su pregovori o stvaranju nove države, u prvom redu između vlade i Jugoslovenskog odbora o oslobođenju i ujedinjenju svih Srba, Hrvata i Slovenaca u nezavisnu državu. Tim povodom 1917. godine doneta je Krfska dekleracija.

„Na izložbi možete videti vajarski rad, u obliku štita na kojem su prikazani ratnici od kojih svaki u ruci drži štit sa grbom južnoslovenskih oblasti i pokrajna, koju je Jugoslovenski odbor sastavljen od južnoslovenskih političara iz Austro-Ugarske, naručio od Ivana Meštrovića kao poklon kralju Aleksandru“.

Dakako značajnu ulogu imao je predsednik srpske vlade Nikola Pašić, i na kraju velike sile.

Primarni interes velikih sila, u tom momentu, bio je da se Austro-Ugarska rasparča i da se nikada više ne restaurira. Iz tog razloga su zemlje saveznice, Francuska, Britanija i Sjedinjene Države podržale formiranje Južnoslovenske države, kao što je podržano i formiranje Čehoslovačke Republike. 

„Jasno je da je Jugoslavija stvorena u Versaju, i da je veliku zaslugu oko definisanja njenih granica ima Mihajlo Pupin, lični prijatelj tadašnjeg američkog predsednika Vudro Vilsona. Svega toga ne bi bilo, niti bi bila formirana nova država, koja se isprva zvala Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca na čelu sa vladarskom kućom Karađorđevića bez regenta Aleksandra”.

„Diktator“

„Nisam siguran da je tako nazvan u godinama vladavine, u vreme kada je uvedena takozvana Šestojanuarska diktatura. To je termin koji je intenzivno počeo da se koristi u godinama nakon Drugog svetskog rata, u vreme neke druge ideologije i režima. Apsurdno je to, što je jednopartijski sistem sa doživotnim predsednikom, samo par godina samostalne vladavine kralja Aleksandra, nazivao diktaturom“, ističe Petijević.

„Diktatura” je uvedena nakon međunacionalnih političkih previranja, iniciranih od strane nacionalno ostrašćenih stranaka i političara , koji su doveli do atentata u Skupštini, kada je ubijen poslanik i vođa Hrvatske seljačke stranke Stjepan Radić. 

Kralj je doneo odluku da se na neko vreme ukine parlamentarizam, da se zabrane sve političke stranke i udruženja  sa bilo kakvim nacionalnim ili verskim predznakom, u nadi da će se država zaštititi od unutrašnjih turbulencija iza kojih su stajali političari nacionalnih stranaka.

Nakon dve godine 1931, parlamentarizam je ponovo vraćen. 

Sagovornik objašnjava da je u godinama nakon atentata u kojem strada Aleksandar, knez-namesnik Pavle Karađorđević morao izlaziti u susret hrvatskim političarima, pa je tako formirana Banovina Hrvatska, mimo svih drugih devet banovina koje je država ustrojila.

„Nije to bila diktatura, poput diktature Franka u Španiji ili nekih drugih zaista diktatorskih država. U godinama nakon Drugog svetskog rata, šestojanuarska diktatura ističe se u prvi plan a kralja Aleksandra karakterišu kao diktatora, verovatno i iz razloga što je jednim od svojih akata zabranio rad Komunističke partije“, poručuje Petijević uz napomenu da nijedna evropska ni svetska država, u međuratnom periodu, nije blagonaklono gledala na sovjetsku Rusiju, boljševičku revoluciju, niti na komuniste. 

„Komunističke partije jesu postojale u mnogim državama, i na izborima je Komunistička partija dobila izvestan broj poslanika u Skupštini, ali u osnovi same komunističke ideologije bilo je rušenje režima kao takvog. Kroz praksu se pokazalo do kakvog je rezultata to dovelo u Rusiji, konkretno do ubistva Cara i svega ostalog što se nakon toga dogodilo“. 

To je bio, smatra, jedan od razloga za zabranu rada Komunističke parije, a ta zabrana motiv novom, posleratnom komunističkom režimu da etiketira kralja Aleksandra kao diktatora.

Podeljena mišljenja

„Izložbu smo koncipirali tako da ona isprati Aleksandrov život od rođenja do njegove tragične smrti u Marseju. Sa današnje istorijske distance, u vremenima koja su i dalje turbulentna, ljudi ili političari ili politike su ideološki podeljeni na nekakve levičare ili desničare, republikance ili monarhiste“, objašnjava autor izložbe Aleksandar Petijević. 

Kaže da je kralj Aleksandar za levičare i dalje diktator, onako kako ga je označio komunistički režim, dok je za desničare on idealan vladar, zaslužan za srpstvo, jer su se svi Srbi našli u granicama jedne države koju je stvorio. 

„Mnogi mu zameraju što je stvorio baš takvu državu, koju neki označavaju grobnicom srpskog naroda. Priznali voljno ili nevoljno, ta i takva Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, morala se stvoriti jer su iza toga stajale velike svetske sile, kao što o sudbinama i politikama malih naroda i država one odlučuju i danas“, dodaje.

Ne postoje usaglašeni stavovi oko ličnosti i vladavine kralja Aleksandra. 

„Znajući da kontroverze postoje, mi smo se na neki način od njih ogradili, zamolivši univerzitetsku profesoricu i akademika dr Miru Radojević da napiše svoj tekst upravo na tu temu, i on je integralni deo kataloga koji prati ovu izložbu”, zaključuje Petijević.