Dva veka umetnosti i identiteta: Priča o Umetničkoj zbirci Matice srpske

Matica srpska, najstarije književno, kulturno i naučno društvo u Srba, ove godine obeležava veliki jubilej, dva veka od osnivanja.

Ovim povodom Galerija Matice srpske priredila je izložbu „Umetnička zbirka Matice srpske”, u okviru koje je predstavljena izuzetno vredna umetnička kolekcija koja je nastajala u kontinuitetu od 1826. godine do današnjih dana, a u kojoj se ogleda složena istorija Matice srpske i srpskog naroda.

Briga o kulturi, jeziku, književnosti, umetničkom stvaralaštvu i nauci, misija je koju su uspostavili osnivači Matice, prepoznajući umetnost kao jedan od ključnih nosilaca kulturnog identiteta i istorijskog pamćenja.

„Matica srpska je od samih početaka bila usmerena ka očuvanju kulturnog identiteta srpskog naroda. Taj cilj je ostvarivala kroz brigu o jeziku i razvoj nacionalne književnosti, putem objavljivanja Letopisa Matice srpske i priređivanjem pojedinačnih izdanja, da bi se vremenom ta aktivnost razgranala u brojne druge delatnosti”, objašnjava za Kulture.rs autorka izložbe msr Stanislava Jovanović Mindić, viša kustoskinja Galerije Matice srpske.

Prikupljanjem i čuvanjem umetničkih i drugih predmeta, kao i arhivske građe, kako ističe, Matica je postala mesto sabiranja nacionalne baštine. 

„Vizuelna građa sačuvana pod Matičinim krovom, kao ostvarenje plemenite zamisli Matičinih časnika o prikupljanju svedočanstava o srpskom narodu, omogućava nam razumevanje sopstvene istorije i istorijskog kontinuiteta. Takođe, pogledom na njenu umetničku zbirku možemo da prepoznamo i razumemo kulturne vrednosti sopstvenog naroda, te da ih pozicioniramo i predstavimo unutar evropskog kulturnog prostora, pa i šire”, kaže Jovanović Mindić.

К: Kako je započelo sakupljanje i stvaranje kolekcije i šta je bila njena okosnica? Kroz galeriju portreta vidimo koje su znamenite ličnosti oblikovale naš kulturni, politički i društveni život srpskog naroda u Monarhiji…

Sakupljanje umetničkih predmeta u Matici srpskoj počelo je gotovo od samog osnivanja. Osnov ove zbirke, koji je čini posebnom u istorijskom i umetničkom smislu, predstavlja Panteon ili galerija portreta Matičinih osnivača, predsednika, časnika i dobrotvora. Ideja o prikupljanju likova zaslužnih pojedinaca započeta je u Pešti, intenzivirana nakon preseljenja u Novi Sad 1864. godine, i u kontinuitetu traje do danas. Pored portreta Matičinih časnika, deo zbirke postali su i likovi najistaknutijih srpskih književnika, naučnika i kulturnih poslenika. 

U oblikovanju Panteona učestvovali su istaknuta imena nacionalne umetnosti 19. i 20. veka, poput Uroša Predića, Novaka Radonića i Pavla Simića, ali i stvaraoci bliskiji modernističkom stilskom izrazu, kao što su Petar Omčikus i Đurđe Teodorović. Portreti nam svedoče o vizuelnom identitetu Matice, ali i o nameri njenih časnika da sačuvaju sećanje na sve one koji su ulaganje u kulturu, nauku i umetnost smatrali ključnim za napredak naroda. 

К: Tihomir Ostojić, sekretar Matice srpske, zapisao je da je Matica srpska bila najbogatija srpska ustanova, da joj je narod verovao, voleo je i izdašno pomagao i bogato darivao. To se nastavilo i u nekim drugim vremenima. Značajan deo postavke čini izbor najvažnijih poklona i zaveštanja koje je Matica srpska dobila nakon Drugog svetskog rata.

Značajan deo zbirke Matice srpske čine brojni pokloni pojedinaca i institucija. Darivanje predmeta predstavljalo je poseban vid dobročinstva zahvaljujući kojem su se u kolekciji našla vredna dela srpske umetnosti. Odluka da se deo privatne istorije poveri Matici srpskoj bila je izraz poštovanja, ali i uverenja da će ta dela biti adekvatno čuvana pod Matičinim krovom. 

Umetnički predmeti predstavljeni na izložbi nekada su krasili privatne domove, a danas svedoče o estetskim vrednostima njihovih vlasnika, njihovom odnosu prema umetnosti, ali o i malim privatnim porodičnim istorijama i građanskom životu 20. veka.  

Nakon Drugog svetskog rata, listi darodavaca pridružio se veliki broj pojedinaca – umetnika, akademika, univerzitetskih profesora i građana. 

Za izložbu izdvojeni su pokloni koji na najbolji način predstavljaju srpsku umetnost, ali i svedoče snažnoj vezi srpskog društva sa Maticom srpskom. Zahvaljujući daru Savete Stojković, Suzane Samolovčev, Sofije Šaškijević i porodice Jojkić, danas smo u prilici da izložimo i uživamo u radovima Uroša Predića, Petra Dobrovića, Zore Petrović, Bogomila Karlavarisa, Save Ipića, Milana Kerca i mnogih drugih stvaralaca.

К: Kolekcija Matice srpske razvijala se od osnivanja do današnjih dana. Kako je Matica dočekala savremene umetničke tokove?

Slobodno možemo reći da je Matica srpska oduvek negovala dobar odnos sa savremenim umetnicima. Ova saradnja nije se ogledala samo u poručivanju portreta, već i u podršci mladim stvaraocima. Iz svojih zadužbinskih fondova Matica je dodeljivala stipendije za školovanje srpskih umetnika na evropskim školama i akademijama, svesna da je podsticaj mladim umetnicima osnov za kulturni napredak. Iako se priroda ove podrške menjala tokom vremena, Matica je nastojala da kroz druge oblike saradnje nastavi da razvija odnos sa savremenim stvaraocima. 

Brojni radovi nastali su u povodu značajnih Matičinih jubileja, kada su umetnici pozivani da daju doprinos u vidu originalnih umetničkih predmeta. Pre svega, u povodu obeležavanja 190 godina Matice srpske (2016) umetnici su izveli niz radovainspirisanih simbolom košnice, dok su u godini obeležavanja dva veka Letopisa Matice srpske (2024) pozvani da kreiraju dela u grafičkoj tehnici zasnovana na promišljanju i posmatranju starih izdanja i detalja naslovnica i drugih elemenata najstarijeg književnog časopisa na svetu. 

Radove nastale tim povodima umetnici su poklonili Matici srpskoj, potvrđujući da ovakvi jubileji mogu biti stvaralački podsticajni.  

К: Matica srpska osnivač je Galerije Matice srpske, koja zajedno sa Maticom deluje i svedoči o trajnoj vrednosti umetnosti kao jednog od najvažnijih identiteta srpske kulture. Kada i kako je došlo do te inicijative?

Pod okriljem Matice srpske, ubrzo po njenom osnivanju, oformljena je Biblioteka, dok su se paralelno razvijale Rukopisna i Muzejska zbirka. Ideja o osnivanju muzeja ozvaničena je 1847. godine, kada je inicijativom tadašnjeg sekretara Teodora Pavlovića nastala Serbska narodna zbirka ili Muzeum. Vremenom se ovaj fond uvećavao, da bi za javnost prikupljena građa bila predstavljena otvaranjem Muzeja Matice srpske 1933. godine u Novom Sadu, kao muzeja kompleksnog tipa. 

Nakon Drugog svetskog rata, do tada prikupljena likovna zbirka dobila je poseban status pod nazivom Galerija Matice srpske, dok je materijal vezan za arheologiju i etnologiju predat tada osnovanom Vojvođanskom muzeju. 

Preseljenjem u zgradu na današnjem Trgu galerija 1958. godine i otvaranjem Stalne postavke, Galerija je započela samostalan život. Ipak, ona je zadržala snažnu vezu sa svojim osnivačem, kako putem redovnog evidentiranja umetničkih predmeta koji u Maticu i njenu zbirku pristižu kao porudžbine ili pokloni, tako i kroz negovanje ideje Matičinih osnivača i svih potonjih časnika o značaju prikupljanja materijalnih svedočanstava kulture srpskog naroda.