Đorđe Tabaković i vreme kada je Novi Sad postajao novi grad

Napisao je Marko Vitruvije Polio, arhitekta i inženjer, još pre dve hiljade godina u svom traktatu „O arhitekturi”.

Svojim životom i delom, arhitekta Đorđe Tabaković ispunio je ovaj ideal, vodeći tih privatan i profesionalni život, bez politike, institucija, bez afera i bez akademske karijere.

U desetak godina, u periodu između dva rata Novi Sad je dobio blizu 60 Tabakovićevih  arhitektonskih dela, javnih, stambenih i individualnih objekata.

Orijentir za izgradnju novog, modernog dela grada bio je Urbanistički gradski plan koji je još 1910. godine predložio Silard Zjelinski.

Zjelinski, inženjer i rektor Tehničkog fakulteta u Budimpešti, posetio je Novi Sad  1909. godine zbog projektovanja stalnog drumskog mosta, ali izgradnju mosta realizovala je tek novostvorena država Kraljevina SHS u godinama nakon završetka Velikog rata po njegovom planu.

Prilikom boravka u gradu, Zjelinski je zapazio da razvoj grada prate samo uzvišene trase, tj. prirodne suve grede i da neiskorišćeno zemljište na nižim kotama treba pripremiti i urediti u građevinsko. Sačinio je regulacioni plan grada po kome je Mali Liman, pojas između ulica Ilije Ognjanovića i Radničke predložio za novu gradsku zonu, pri čemu je zbog prirode tla visinu objekata limitirao na tri sprata.

U planu je ucrtana trasa prvog pravog gradskog bulevara, nazvanog Bulevar Kraljice Marije, kojim je grad izašao na Dunav i mostom u produžetku spojio se sa Petrovaradinom.

U ovom i danas najreprezentativnijem delu grada, Đorđe Tabaković ostvario je svoja najznačajnija arhitektonska dela.

„Ja sam rešio da odem u Pariz“

Tabaković je potekao iz ugledne aradske porodice kojoj talenta za arhitekturu i slikarstvo nije nedostajalo, i čije su četiri generacije  svojim stvaralaštvom u oblasti arhitekture i slikarstva ostavile značajna dela koja svakako čine našu kulturnu baštinu.

Otac Milan bio je arhitekta, koji je imao samostalni projektni biro u Aradu u kojem je ostavio i svoja najznačajnija dela, poput Minoritske crkve, spomenik kulture u Rumuniji, ali i dela kao što su Trgovačka škola, Palata poljoprivrednog društva, Učiteljski konvikt, Zgrada srpske crkvene opštine, koje i danas stoje kao reprezentativna zdanja centra Arada.

Aleksandar, Milanov brat bio je arhitekta i slikar. 

Mlađi Milanov sin, Ivan Tabaković, koji je studije slikarstva započeo u Budimpešti, nastavo u Minhenu i Zagrebu da bi potom otišao i u Pariz, u kojem je 1937. godine na međunarodnoj izložbi dobio „Gran pri”. Akademsku karijeru započetu pre nastavio je i nakon Drugog svetskog rata i bio član Srpske akademije nauka i umetnosti.

Njihov sestrić Peđa Ristić je naš poznati arhitekta. Unuci Sava Ristić i Dejan Ilijić se danas uspešno bave arhitekturom.

Đorđe Tabaković, rođen je 1897. godine i u svom rodnom gradu Aradu završio je osnovnu školu i gimnaziju.

Studije arhitekture započeo je u Budimpešti, ali se po izbijanju Velikog rata vraća u Arad gde se svom ocu pridružuje u borbi protiv Austro-Ugarske, kao zapisničar i prevodilac u kontaktu sa savezničkim trupama.

Nastavak studija u Budimpešti 1920. godine kao Srbinu bio mu je onemogućen, jer tadašnje mađarske vlasti nisu htele da školuju inženjere neprijateljskoj državi, tako da je studije okončao 1922. godine na Arhitektonskom odseku Tehničkog fakulteta u Beogradu.

„Ostao sam u Beogradu sve do 1923. godine kada sam osetio da mi nedostaju zapadni pravci arhitekture… pa sam želeo da malo proširim svoja znanja. Onda smo mi Srbi jako voleli da odemo u Pariz i ja sam rešio da odem u Pariz.”

Naredne dve godine Tabaković je proveo u Parizu u ateljeu arhitekata Eduarda Andrea i Žaka Mišela.

Poseta Novom Sadu koja je potrajala pola veka

„U Novi Sad uopšte nisam mislio da se doselim. Ja sam optirao za Beograd. Došao sam u Novi Sad da posetim moga brata, pa sam dobio neku porudžbinu jednospratne zgrade. To je bio dr Vilt. Dobio sam drugu porudžbinu, treću i tako sam ja sasvim slučajno ostao u Novom Sadu.”

Ispričao je Đorđe Tabaković, kako je 1928. godine, godinu dana nakon položenog državnog ispita došao u Novi Sad i ostao do kraja života, 1971.godine.

Izuzetno dinamičan period, između dva svetska rata, doneo je u svim granama umetnosti, pa tako i u arhitekturi ogroman broj novih ideja.

Bilo je to vreme dominacije pokreta moderne u evropskoj, ali i našoj arhitekturi, u kojoj  glavna ideja funkcionalizma zagovara sintezu sadržaja i forme, lišenu  suvišnih ukrašavanja. 

Najveći uticaj na razvoj moderne arhitekture izvršili su prva moderna visoka škola za gradnju i umetničko oblikovanje iz Vajmara, Bauhaus i idejni tvorac funkcionalizma Korbizije.

„Još pre nego što sam došao u Novi Sad,  čitao sam Korbizijea. Njegov stil i njegove misli su me silno oduševile. Ja sam doduše video neke njegove radove još 1923. godine u Parizu u Salonu, međutim  tada nisam obratio neku naročitu pažnju, ali njegove ideje koje je izrazio u njegovoj knjizi su zaista bile nešto novo i ja sam bio oduševljen sa novim pogledima na arhitekturu.”

Tabaković je ove ideje uspešno transponovao u objekte koje je gradio.

U periodu između 1927. i 1936. godine kada je na čelu grada bio Dr Branislav Borota sa svojim saradnicima, urađeni su obimni komunalni radovi, regulisan Mali Liman i izgrađeno više javnih zgrada.

Urbana politika Novog Sada između dva rata, išla je mirnim putem i promišljeno, gradeći bez razgradnje, vodeći ga u pravcu građanskog prosperiteta.

Tabaković je odigrao važnu ulogu u ovom periodu, i ostavio trajni beleg u onom delu grada koji i danas Novi Sad odistinski reprezentuje kao grad.

Vreme kada Novi Sad postaje grad

U svom velikom i kvalitetnom arhitektonskom opusu, Tabaković se već 1930. godine okreće modernoj arhitekturi i postaje njen glavni pobornik u novosadskoj sredini.

Iste godine Tabaković projektuje zgradu Crvenog krsta, a godinu dana kasnije Dom novosadske trgovačke omladine.

Trgovačka omladina bila je staleška organizacija, osnovana još 1902. godine, sa ciljem vaspitanja i potpore trgovačkog podmlatka i podizanje domaćeg trgovačkog staleža na viši nivo.

Novo zdanje Trgovačke omladine, koje je podignuto zahvaljujući zalaganjem trgovaca Nikole Tanurdžića i Miloša Raletića, kao i mnogih dobrotvora koji su pošli njihovim stopama, 1932. godine otvorio je kralj Aleksandar.

U zgradi su se nalazile večernja škola, biblioteka, knjižara, kancelarije udruženja, svečana sala, prostorije za društvene aktivnosti ali i stambeni i poslovni prostor, koji se rentirao. Po dogovoru nijedan lokal nije smeo biti iznajmljen za kafanu, pa se tako do današnjih dana u prizemlju doma još nalazi apoteka.

Trgovac Nikola Tanurdžić je tih godina raspisao međunarodni konkurs za izgradnju poslovno-stambene zgrade u samom centru grada. 

Pobednika na konkursu, na koji je stiglo preko 400 radova, Robera Žardela iz Pariza kao i ostale nagrađene, Tanurdžić je isplatio ali je posao ipak poverio Đorđu Tabakoviću.

Bila je to prva novosadska zgrada sa 65 stanova i 14 lokala, moderno opremljena sa dva francuska lifta i bioskopom namenjena rentijerstvu, završena 1936. godine, da bi tri godine kasnije, takođe po Tabakovićevom projektu bio dozidan luksuzni hotel koji je zaokružio ovo zdanje.

Verovatno je Tanurdžićeva palata u svoje vreme bila prihvaćena sa zadrškom, jer svojim izgledom nije bila kompatibilna starom jezgru grada. U društvenom smislu predstavljala je ekspanziju privatnog kapitala. Ipak, ona je logičan niz zdanja podignutih na tadašnjem bulevaru Kraljice Marije koji svojom trasom skreće prema centru grada.

Pored ove palate koja Novi Sad čini prepoznatljivim je i Sokolski dom, jedan od najznamenitijih spomenika arhitekture moderne u Novom Sadu.

Fond za izgradnju novog Doma Sokolskog društva, koje postoji od 1904, osnovan je 1924. godine.

Kako Novi Sad u to vreme nije raspolagao pogodnom salom niti prostorom za veće manifestacije, potekla je inicijativa od Saveza kulturnih društava, za izgradnju Kulturnog doma, koju su podržali tadašnji gradski čelnici.

Ujedinjenjem ove dve inicijative i zahvaljujući potpori Banske uprave i grada Novog Sada kao i prilozima građana, izgrađen je Sokolski dom. 

To je bio prvi multifunkcionalni objekat u gradu, moderno opremljen, sa centralnim grejanjem i najmodernijim sistemom za prečišćavanje vazduha i ventilacijom.

Tabaković se prilikom izrade projekta Sokolskog doma, koji su uglavnom građeni u tzv. nacionalnom stilu, opredeljuje za stil moderne i znalački ga uklapa u ravničarsku urbanu strukturu grada.

Kao arhitekta koji detaljno projektuje, Tabaković je stvorio reprezentativni unutrašnji prostor, raznolikom upotrebom trajnih materijala ali i parterno uređenje oko objekta koncepcijom niske ograde koja se završava ispred ulaza sa dva masivna jarbola.

Ovo zdanje zahvaljujući kvalitetnoj gradnji i svojoj funkcionalnosti služi svojoj svrsi i danas.

Kako je Novi Sad izgubio svoje lice

Đorđe Tabaković ostavio je za sobom još mnogo značajnih arhitektonskih dela kao što su Klajnova palata, zgradu Jugoslovenskog dnevnika u ulici Jovana Đorđevića, Šegrtski dom, danas dom učenika „Brankovo kolo”, Dečije sklonište u pionirskoj ulici, zgradu društva „Kora hleba”  i mnoge druge.

Svoj graditeljski trag ostavio je i u drugim mestima Vojvodine, naročito objektima javne namene u Zrenjaninu, Subotici, Kikindi, ali sakralnim objektima u Pančevu, Orlovatu, Stajićevu, Horgošu.

Zaštitu kao kulturno dobro u Novom Sadu uživa jedino Sokolski dom i zgrada Lekarske komore Dunavske banovine na trgu Ferenca Fehera.

Nakon Drugog svetskog rata Tabaković se nije više aktivno bavio projektovanjem i gradnjom.  Iz tog perioda potiču akvareli kojima je ovekovečio i one delove grada kojih danas više nema.

Radio je kao profesor u umetničkoj školi, bavio se fotografijom, dizajnom i scenografijom i povremeno uređenjem enterijera. 

Uređenje enterijera, 1963. godine novosadske Pošte koju je projektovao Dragiša Brašovan, Tabakovićevo  je delo.

Bio je to susret dva velikana jugoslovenskog graditeljstva.

„Glavne stanice arhitektonskog ispisa  Novog Sada završavaju se tamo gde su stali Đorđe Tabaković i Dragiša Brašovan i generacije kojima su pripadali”, zapisao je urbanista i profesor Ljubinko Pušić.

On ističe da tokom pola veka socijalizma nije stvoren prepoznatljiv lik grada, a da su se nešto maštovitiji, ali retki izleti dešavali u okvirima nestambene arhitekture. 

Prekomponovanje grada dogodilo se sa više ideologije, a manje ideje. 

Pušić objašnjava kako izgleda kada se princip velikih brojeva primeni u arhitekturi.

„U velikom broju proizvedenog prostora mora se naći i nešto što po svojim kvalitetima odudara od standarda, ma kakvi oni bili. Ali šta ako se tako nešto ne desi?… Ukoliko se množina izjednači za anonimnošću, a pojedinačno sa beznačajnošću, eto grada koji izgleda kao da nije voljen… Isto se odnosi i na onu, prvenstveno stambenu arhitekturu koja od kasnih devedesetih godina prošlog veka pa do danas zagađuje gradski prostor, postavljajući pitanje, kako smo dospeli u svakovrsni, pa i arhitektonski provincijalizam”.

I  da se vratimo na Marka Vitruvija Polija.

„Od vremena jednog ovakvog, gotovo idealističkog razumevanja profesije pa do danas promenilo se i sve i ništa. Načela se nisu promenila, ali se promenila praksa.”

A praksa vođena isključivo profitom, donela je anonimnu masovnost ili masovnost anonimnosti, produkciju bezličnosti.