Futoški park: „Urbanizacija” opšteg dobra

Novi Sad ne spada u gradove koji su na taj način odredili mesto svog osnivanja.

Presudne su bile samo društvene okolnosti, a to je postojanje Petrovaradinske tvrđave i Mostobrana, sa Bačke strane Dunava, poznatijeg među Novosađanima kao Brukšanac.  

To je dovelo mnoge zanatlije i trgovce, kovače, kafedžije, pekare i druge koju su opsluživali vojsku.

Tako je Petrovaradinski šanac, kasnije prozvan Novi Sad, nastao na mestu koje iskusni Rimljani nikada ne bi odabrali, na močvari i pesku, izvoru svake zaraze, šireći se  isprva samo po suvim gredama okruženim barama sve do početka 20. veka kada kreće kultivizacija takvih prostora.

I pored. svega grad nikada nije uspeo da savlada vlagu i podzemne vode, ali se i pored svih prepreka, širio osvajajući nove prostore.

Poslednjih decenija to naglo širenje usmereno je više u visinu ali i dubinu, prostor u kojem je ova ravnica nepobediva.

Grad u kojem tako intenzivno raste broj stanovnika i količina betona, a broj parkova ima koliko prstiju na jednoj ruci u velikom je ekološkom problemu.

Novosadski parkovi

Novi Sad ima pet parkova, od koga su samo tri, Kamenički, Dunavski i Futoški, zaštićeno dobro.

Najveći i najstariji je Kamenički park koji je sa dvorcem Marcibanji-Karačonji jedna kulturno-istorijska celina. 

Za ovih 20 hektara parka zaslužan je grof Gvido Karačonji, koji je sredinom 19. veka angažovao stručnjake koji su po uzoru na engleske pejzažne parkove uredili okolinu dvorca, sa šetalištem pored Dunava, veštačkim jezerom, stazama za jahanje i drvećem donetim iz svih delova sveta.

Kao ostatak zabarenog rukavca Dunava, pored nekadašnje novosadske Promenade koja se pružala od kraja Dunavske ulice do parobrodskog pristaništa, sedamdesetih godina 19. veka krenulo je sa uređenjem Dunavskog parka. Ovaj najposećeniji novosadski park, na svoje dve trećine od 3,3 hektara pokriven je zelenom površinom.

Urbanizacija u vreme socijalizma i izgradnja Limana, sa svojim blokovima iznedrio je i jednu veću zelenu površinu. Višedecenijsko postojanje ovog zelenog prostora isprva zasađenim brzorastućim topolama i vrbama i kasnije oplemenjen i drugim vrednim vrstama drveća vremenom je identifikovan kao Limanski park.

Park je i prostor pored Železničke stanice na skromnih 1500 kvadratnih metara.

Novosađani za svoj najlepši park smatraju Futoški park, i mada je on danas fizički odvojen od Specijalne bolnice za reumatske bolesti, koju i danas svi nazivaju Jodna banja, njegovo postojanje vezano je za ovu banju.

Šume kojih više nema

Varoš koja se od samog svog osnivanja  brzo širila i uvećavala broj stanovnika, naročito nakon Austro-turskog rata kada u grad stižu Beligrađani, ubrzo je nadmašla dve mnogo starije i poznatije varoši između kojih se našla, Sremskih Karlovaca, sedišta srpskih mitropolita sa Sremske strane i nadaleko poznatog po svojim vašarima Futoga sa Bačke strane.

Grad je imao svoje zidine, šančeve i četiri kapije, Temerinsku, Kisačku, Rumenačku i Futošku.

Kalvarija, današnje Katoličko groblje, i Vašarište, bile su krajnje tačke grada prema Futogu.

Novosadskom Magistratu, još polovinom 18. veka stavljeno je u zadatak podizanje šuma, i sađenjem većinom vrba, koje su brzo rasle i uspevale na močvarnom tlu ali bile dobre za ogrev, neposredno oko grada pošumljeno je nekoliko stotina hektara.

Tako je Novi Sad bio okružen Futoškom i Čenejskom šumom, Almaškim vrbakom i Kapetanovom adom.

Isprva u ovim šumama nije bila dozvoljena ispaša da stoka ne bi oštetila mladice drveća, a kasnije je za ispašu davana posebna dozvola. 

Nakon Bune, 1849. godine, kada je dve trećine kuća stradalo u gradu, i život u svakom pogledu počinjao iz početka, ni šume nisu bile pošteđene neplanske seče.

Sekla je sirotinja bez dozvole i za ogrev i za građu.

Ipak ove šume postojale su sve do kraja Prvog rata.

Kako je bilo potrebno sve više mesta za stanovanje, grad kreće da se širi gazeći u svoje zaleđe gde ga je dočekalo ono što i danas predstavlja obeležje grada a to je vlaga i podzemne vode.

Uvećavanjem broja parcela, nestajale su i novosadske šume.

Novi Sad je imao banju

Kada je 1897. kod tadašnje Futoške šume, radi boljeg snabdevanja vodom jednog dela grada, kopan arteški bunar, pojavila se topla voda za koju se ubrzo utvrdilo da je lekovita.

Bunar dubok skoro 200 metara, davao  je 240 litara vode, temperature 24 stepena Celzijusa, u minutu.

Ubrzo je napravljeno improvizovano kupatilo,  a kako se Banja brzo pročula već naredne godine zabeleženo je 15.800 posetilaca, što je za grad koji je tada brojao oko 20 hiljada stanovnika bio zaista impresivan broj.

Prvi upravnik, nakon zvaničnog osnivanja Kupatila, novosadski lekar i balneolog dr Vilhelm Vilt,  isposlovao je carsko odobrenje kojim je Jodna banja zvanično dobila status lekovite banje.

Na inicijativu dr Vilta, izgrađen je današnji kompleks Jodne banje po projektu budimpeštanskog arhitekte Imrea Frančeka u secesijskom stilu, kao i većina tada izgrađenih banja u Budimpešti koje i dan danas čine okosnicu turizma tog grada. 

Predračun zidarskih radova iznosio je tada skromnih 253 hiljade kruna, a nakon dve godine gradnje, i nabavke najsavremenije opreme, 1909. godine banja je dobila upotrebnu dozvolu.

Banja je bila opremljena velikim brojem kada, savremenom laboratorijom, dijetalnom kuhinjom, dobrom zdravstvenom službom, toplom i hladnom vodom i tri bazena.

Izgrađen je i  poseban objekat sa velikim bazenom, a gostima je na raspolaganju bio teniski teren i klizalište zimi.

Kako je interesovanje prevazilazilo kapacitete, 1930. godine po projektu Đorđa Tabakovića uz levo krilo objekta izgrađen je jednospratni hotel „Park”.

Danas ovo mesto više nema obeležje banjskog lečenja, mada ga Novosađani i dalje nazivaju Jodna banja.

Veliki centralni bazen zatvoren je još pre pet decenija i potpuno zapušten, a iz kotlarnice  staro mašinsko postrojenje za zagrevanje vode, najsavremenije u vreme kada je nabavljeno, izneseno je i bačeno.

Naporedo sa izgradnjom Banje sa njene desne strane i kao njen integralni deo, mađarski pejzažni arhitekta  Armin Peca-Mlađi izradio je projekat za park po ugledu na tadašnje evropske parkove, danas poznat kao Futoški park.

Park je opšte dobro

Futoški park koji se do sada prostirao na 8,13 hehtara sa Jodnom banjom, koja je 1986. godine proglašena za spomenik kulture, čini kulturno istorijsku celinu od velikog značaja. Sam park zaštićeno je prirodno dobro.

U parku ima preko sto različitih biljnih vrsta, među kojima se nalazi Pančićeva omorika, zaštićeno stablo ginka, močvarni čempres, a stabla  tulipanovca su jedina koja se nalaze na parkovskim površinama u gradu, kao i mnoge druge vrste visokih lišćara i četinara.

U jugozapadnom delu parka nalazi se plitko jezero koje se napaja atmosferskom ali i podzemnom vodom, kao i sedam termalnih izvora.

Kuriozitet koji mnogima nije poznat je da u parku živi najmanja žaba u Evropi, crvenotrbi mukač.

Isto tako, većini Novosađana nije poznato da novosadski parkovi, Dunavski, Futoški, Limanski, Železnički i Kamenički, zauzimaju površinu od svega 0,44 kvadratna kilometra, što je u odnosu na površinu od 129 kvadratnih kilometara koju zauzima uže područje Novog Sada, u koje administrativno ulaze sam grad, Petrovaradin i Sremska Kamenica, iznosi oko pola procenta te površine.

Primera radi, tri hiljade Londonskih parkova zauzima 18 procenata, njegove površine.

Osam najvećih su Kraljevski parkovi koji se prostiru na 20 kvadratnih kilometara, upravo onoliko koliko se u Nacionalnom parku Fruška gora, nalazi u javnom vlasništvu.

Mada formalno, Kraljevski parkovi u Londonu su u posedu kraljevske porodice, oni su za javnost otvoreni još od 19. veka, a za brigu o njima kao javnom dobru i kulturnom nasleđu nadležno je Ministarstvo kulture.

Parkovi jesu i opšte i kulturno dobro.

Izgradnjom novog poslovno turističkog kompleksa, na mestu sada već srušenog hotela „Park”, dve osmospratne i jedne desetospratne lamele i garaže, a  sve u cilju unapređenja kongresnog turizma, 1,7 hetara javne svojine Futoškog parka preći će u privatnu.

Ostaje i pitanje kako pored sedam lekovitih termalnih izvora, održivi razvoj predstavlja kongresni a ne banjski turizam.

Tako će Novosađani ostati bez dela javne, tj. površine koja pripada svim građanima, vredne i retke u ovom zabetoniranom i prenaseljenom gradu.

Novi Sad je bez Banje ostao neprimetno još pre nekoliko decenija.

Šekspir je mudro definisao grad: „Šta je grad, do ljudi!”.

Jedno je sigurno, da grad prvenstveno izgleda onako kavi su ljudi koji ga vode, a već decenijama unazad, Novi Sad nema dobru komunikaciju sa svojom istorijom, svojom kulturom, prirodnim i javnim dobrima.