Jermenska crkva: Izbrisano svedočanstvo o novosadskim Jermenima

No, kako je i crkva, koja se nalazila preko puta zgrade glavne Pošte, tik uz zgradu Komunalne banke, srušena, čini se da je nasleđe novosadskih Jermena, kao i njihov doprinos, potpuno zaboravljeno.

Upravo je ovu temu, nakon decenija zaborava, vratila u fokus istoričarka umetnosti Ljiljana Lazić, koja je svojevremeno, nakon detaljnog istraživanja, priredila izložbu „Jermenska crkva u Novom Sadu – izbrisana baština“ u Muzeju grada Novog Sada, koja je praćena opsežnim katalogom.

„Danas se jedini materijalni dokazi postojanja Jermena u Novom Sadu nalaze u Muzeju grada Novog Sada. Uoči rušenja crkve, enterijer je ispražnjen. Svi crkveni predmeti – odežde, slike, skulpture, sačuvani su u Muzeju grada. Upravo sam na osnovu tog materijala napisala knjigu i pripremila izložbu“, podseća Ljiljana Lazić.

Kako su Jermeni došli u Novi Sad?

Jermenska zajednica svoje utočište u Novom Sadu, tada Petrovaradinskom Šancu, pronašla je davne 1739. godine, a već sredinom 18. veka podigli su svoju prvu crkvu.

„Te 1739. godine, u velikom ratu koji se odvija između Turske i Austrije, Beograd je ponovo pao pod tursku vlast. Gubitak ovog značajnog austrijskog uporišta, doveo je do toga da su njegovi stanovnici, među kojima su bili Srbi, Nemci, Cincari, Jermeni i Grci, krenuli ka severu kako bi sačuvali svoje živote“, ističe Ljiljana Lazić.

Još tokom 16. veka u Beogradu je formirana jermenska kolonija. U vreme kada je Beograd, Požarevačkim mirom postao deo Habzburške monarhije, pod pritiskom jezuita pokatoličeno je mnogo Jermena. Oni koji su ostali verni svojoj Apostolskoj crkvi, našli su se u nepovoljnom položaju i većina njih se vratila u Otomansko carstvo, dok su pokatoličeni pripadnici zajednice, koji su postali i podanici Carstva, slobodno nastavili da se bave pretežno trgovinom.

Pred pad Beograda u turske ruke, 1739. godine, Jermeni su organizovano, uz pomoć jermenskog misionara iz redova mehitarista, evakuisani iz Beograda lađama. Dobar deo njih, kao i izbeglice drugih nacionalnosti, umesto Petrovaradina, za mesto svog boravka izabrali su Novi Sad.

Koliko se tačno porodica nastanilo u Novom Sadu nije poznato, ali se smatra da je broj od 150 uveličan zbog pomoći koju je zajednica tražila od Rima za podizanje crkve. Ovom temom bavio se Melhior Erdujhelji, autor monografije „Istorija Novog Sada“, kao i Vasa Stajić sredinom prošlog veka.

Prva crkva i zlatno doba jermenske kolonije

Kako su Jermeni stigli u grad pod zaštitom Vatikana i jermenskog monaškog reda mehitarista, upravo su uz njihovu pomoć, ali i sopstvenim sredstvima, podigli svoju prvu crkvu, 1746. godine, posvećenu Svetom Grguru Prosvetitelju.

Sveti Grgur, odnosno Grigorije, bio je osnivač Jermenske apostolske crkve, jedne od orijentalno-pravoslavnih crkava, kojoj i danas pripada najveći broj Jermena. On je njihov prvi i najvažniji svetitelj, koji se nalazi u kalendaru svih hrišćanskih crkava, a njegov lik nalazimo i u mnogim srpskim srednjovekovnim crkvama, kao i u našim žitijima.

Planovi prve Jermenske crkve u Novom Sadu sačuvani su u sedištu Kaločke nadbiskupije. 

„To je bio mali objekat u stilu provincijskog baroka, dovoljan da primi jermensku zajednicu. Drugom polovinom 18. veka, nakon izgradnje crkve, krenulo je zlatno doba jermenske kolonije u Novom Sadu“, kaže Ljiljana Lazić. 

Oni su prosperirali sve do polovine 19. veka. Iako malobrojni, njihov doprinos nije bio zanemarljiv. Imali su različita zanimanja, ali su se najmanje bavili poljoprivredom. „Više su se bavili urbanim zanimanjima. Bili su zanatlije, gostioničari, radili su u gradskoj upravi, bavili su zlatarstvom, trgovinom. Na osnovu njihovih testamenata, sačuvanih u Arhivu gada Novog Sada, možemo zaključiti da su bili imućni, kao i da su bili ktitori svoje crkve“, dodaje Lazić.

Među najistaknutijim porodicama jeste porodica Čenazi, čija se grobnica i danas nalazi na mestu nekadašnje crkve, te porodice Avedik, Agamal, Isekuc, Minas, Markar, Piri, Jakob, Jovanović, o kojima govore sačuvana dokumenta u Arhivu grada Novog Sada.

Bombardovanjem 1849. godine, tokom Bune, naglo je prekinut ekonomski prosperitet grada. Veliko stradanje nije zaobišlo ni Jermene ni njihovu crkvu. Najveći broj Jermena tada se iselio iz grada, a njihova populacija se više nikada nije vratila na broj koji je imala u svom vrhuncu.

Uprkos tome, crkva je u gradu i nadalje imala svog predstavnika. Izuzetno obrazovani sveštenici koji su dolazili u Novi Sad bili su iz reda mehitarista, koji je osnovao turski Jermenin Manuk Petrosijan, monaškog imena Mehitar, koji je uzor za poboljšanje intelektualnog nivoa svog naroda našao u zapadnom hrišćanstvu i organizaciji Rimokatoličke crkve.

Po uzoru na katoličke redove, 1701. godine osniva monaški red i formalno prelazi u Rimokatoličku crkvu. Kako su njegove ideje u Carigradu smatrane za katoličku propagandu, on je osuđen na smrt carskim fermanom, koji su isposlovali jermenski verski poglavari. Spas nalazi bekstvom u Veneciju.

Isprva, sedište mehitarista, čiji je zadatak bio misionarski rad na prosvećivanju i unijaćenju svojih sunarodnika, bio je manastir na ostrvu San Lazaro u Veneciji, da bi kasnije, prvo u Trstu pod kraj 18. veka, a potom i u Beču, osnovali manastir.

„Mehitaristi su veoma polagali u misionarski rad. Na njihovom grbu, koji je bio naslikan i u Jermenskoj crkvi u Novom Sadu, vidimo zvonce, plamen, misionarski štap i knjigu. To pokazuje da su njihova osnovna načela bila poslušnost, ljubav, misionarski rad i mudrost. Okupljali su Jermene u čitavoj istočnoevropskoj regiji, gde je spadao i Novi Sad“, napominje Lazić.

Nova crkva

U sklopu obnove Novog Sada nakon bombardovanja, Jermeni su želeli da se i njihova crkva obnovi na istom mestu. Svesrdnu pomoć pružila je velika dobrotvorka Marija Trandafil, tada već udovica, koja je prethodno dala veliki novac da se obnove Uspenska i Nikolajevska crkva.

Iz memoara nadzornika njenih imanja Luke Jocića saznajemo da je za taj poduhvat angažovala Đerđa Molnara, novosadskog arhitektu u usponu, koji je kasnije projektovao Gradsku kuću i Rimokatoličku crkvu Imena Marijinog. Sedam godina pre rada na projektovanju Jermenske crkve Molnar je izradio plan za novu Reformatorsku crkvu (1865-1867), u prečišćenom neogotičkom stilu.

„Kada ga je pozvala, Molnar je u roku od jednog dana napravio nacrt crkve i crkvene opštine. Plan je sačuvan i nalazi se u Muzeju grada Novog Sada. Na crtežu vidimo da crkva ne izgleda identično kao nakon izgradnje, budući da se Molnar predomislio i napravio objekat u drugom stilu. Konačno arhitektonsko rešenje sačuvano je u manastiru mehitarista u Beču. Marija Trandafil finansirala je izgradnju crkve i nabavku tri velika zvona koja su izlivena u jednoj od najznačajnijih austrijskih zvonolivnica u drugoj polovini 19. veka, Hilzer & Sohn, u Viner Nojštatu. Zvona su sačuvana u Muzeju grada Novog Sada“, kaže Lazić, i ističe da se na unutrašnjem uređenju radilo tokom naredne dve decenije:

„Na prelazu iz 19. u 20. vek su, uz pomoć Rimokatoličke crkvene opštine, nabavljeni potrebni delovi mobilijara, crkveni rekviziti, slike, orgulje i sva ostala oprema. O zidnom slikarstvu svedoče fotografije Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture, nastale uoči rušenja 1959. godine. Na osnovu njih napravljena je rekonstrukcija izgleda svoda. U crkvi se nalazilo dvanaest slika različitih svetitelja u naosu i osam slika koje su zatečene u sakristiji. Dve najvažnije oltarske slike, Sv. Grigorije Prosvetitelj i Bogorodica s Hristom, izradio je malo poznati bečki slikar Hugo Jekel“.

U pozadini crkve se nalazilo groblje, dok se sa desne strane nalazio Parohijski dom, izgrađen 1910. godine, iako u tom trenutku nije bilo Jermena u gradu. Ta zgrada je prodata jednoj porodici već dvadesetih godina prošlog veka, a potom Komunalnoj banci. Srušena je 2017. godine zbog izgradnje „Pupinove palate“, a na njenom mestu podignuta je „replika“ fasade.

Kraj

„Poslednji jermenski sveštenik, Polikarp, morao je odolevati pritiscima Rimokatoličke crkve, koja je stalno isticala da polaže pravo na tu crkvu, iako na to suštinski nije imala pravo. U magistratskim knjigama, mehitarstički red bio je naveden kao vlasnik. Kada se postavilo pitanje prodaje crkve, bilo je dosta zbunjujućih pregovora o tome ko ima pravo da je proda“, priča istoričarka umetnosti Ljiljana Lazić. 

Sve se dodatno zakomplikovalo pedesetih godina prošlog veka kada je usvojen novi Generalni urbanistički plan, koji je predviđeno produžavanje Bulevara Maršala Tita, odnosno današnjeg Bulevara Mihajla Pupina, zbog čega su mnogi objekti morali biti porušeni, među kojima i Jermenska crkva.

„Osim crkve, poseban gubitak za taj deo grada jeste i rušenje zgrade tadašnjeg Vojvođanskog muzeja, u kojem se ranije nalazio sud i Mađarska gimnazija. U pitanju je veliki istoricistički objekat koji se nalazio na mestu današnjeg Bazara“, dodaje sagovornica.

Godine 1948. Jermenska crkva zaštićena je Zakonom, a 1951. napisan je predlog da se upiše u registar spomenika kulture. Međutim, kako objašnjava Lazić, tada je napravljena ključna greška, s obzirom da je upisana kao istorijski dokument, što je smanjilo njenu spomeničku vrednost. „Na osnovu te fraze je skinuta zaštita 1960. godine, uz obrazloženje kako ta crkva nije jedini dokument o životu Jermena u Novom Sadu. Godine 1959. zgrada je nacionalizovana, nakon čega je usledila žalba mehitarista, kojima je isplaćena novčana naknada. U to vreme je direktor Pokrajinskog zavoda za Zaštitu spomenika kulture bio Miloje Milošević, koji je bio veoma zainteresovan da se objekat sačuva. Pokušavao je raznim dopisima gradskim vlastima da zaustavi proces. Međutim, narodni odbori su imali veću političku moć, te je jednostavno dobio naređenje da se skine zaštita i tu više nije bilo dileme“. 

U štampi su se po ovom pitanju oglašavali brojni intelektualci, Jovan Soldatović, Đorđe Tabaković, Ljubiša Knežević i mnogi drugi, koji su se usprotivili ne samo rušenju crkve već i samom urbanističkom rešenju za taj deo grada. Organizovane su tribine, međutim javnost nije bila dovoljno snažna da objekat sačuva. 

„Najgore je to što se na kraju ispostavilo, kada je probijen bulevar, da crkva nije morala biti srušena. Čak i kada je podzemni prolaz napravljen, videlo se da je crkva mogla da ostane“, kaže Lazić.

Ovim nepovratnim i bespotrebnim urbanističkim promašajem, kako su to ocenili naknadno brojni muzealci, zaštitari, pisci i novinari, izbrisan je deo novosadske kulturne prošlosti.

Tragovi Jermena

Poslednji dokazi da je tu crkva uopšte postojala jesu naznačeni gabariti zgrade, na mestu na kojem se nalazila. Najpre u ružičastom mermeru, a u momentu kad je napravljena najnovija moderna zgrada, naznačena površina je postala još manje uočljiva.

Jedini vidljivi ostatak nekadašnjeg jermenskog groblja i postojanja Jermena u Novom Sadu jeste grobnica-kosturnica, koju su krajem 18. veka podigli Simeon Melik Čenazi i majka njegove preminule supruge – baronica Franciska Klara Tomanović. Ova grobnica se više puta pomerala tokom rušenja crkve, kao i tokom gradnje novog objekta.

Na mestu, gde se nalazilo groblje, više puta je vršeno arheološko istraživanje, kada su pronađeni grobovi sa telima u različitim pozicijama, novčići, krstovi i delovi odeće. 

„Postojale su inicijative da se obnovi hram, ali ništa se, nažalost, po tom pitanju nije dogodilo. Postojala je ideja da se sagradi ljuštura hrama, a da unutrašnjost bude ispunjena kulturnim sadržajima, koji podsećaju na postojanje Jermena u Novom Sadu, međutim ništa od toga nije zaživelo“, zaključuje Lazić.