Petrovaradinska tvrđava: Istorija jednog nerazumevanja

Ipak, sticaj istorijskih okolnosti koje su uslovile nastanak Novog Sada za sobom je ostavio ono što ovaj grad čini posebnim — Petrovaradinsku tvrđavu.

U našoj večnoj borbi s prošlošću, u kojoj svesno ili nesvesno brišemo tragove sopstvenog postojanja, našla se i Tvrđava, koja je u očima nove političke moći na ovim prostorima bila simbol nečeg tuđeg i neprijateljskog.

Ipak, nastanak grada vezan je za Petrovaradinsku tvrđavu, koja spada u red najvećih očuvanih baroknih tvrđava i predstavlja savršen primer vojnog odbrambenog graditeljstva tog vremena.

Zato baš Petrovaradinska tvrđava, koja je pre tri veka dala životni impuls iz kojeg je nastao grad, jeste njegov simbol u svakom smislu i merilo njegovog istorijskog trajanja.

Tako misle i njegovi stanovnici, koji prema gotovo svim anketama Tvrđavu sa njenim podgrađem smatraju najprepoznatljivijim obeležjem svog grada.

Za razliku od njih, oni koji su vodili ovaj grad još od 1918. godine nisu mnogo marili za to.

Urbanizacija, započeta pre jednog veka, donela je jednoj prilično haotičnoj varoši obrise grada, da bi ga u poslednjih nekoliko decenija dovela do neprepoznatljivosti.

Izgleda da niko nije dobro razumeo da samo gradovi duge istorije, oni čije postojanje prevazilazi i milenijumsko trajanje, zahvaljujući svojoj dugovečnosti i duhovnoj vitalnosti imaju dovoljno snage da izdrže svakojake pošasti, od ratnih razaranja do urbanističkih intervencija, a da ostanu prepoznatljivi i posebni.

Tu snagu Novi Sad nema.

Uprkos raznim kandidaturama i manifestacijama koje, i pored velikih ambicija, nisu ostavile ništa trajno, kao i neprestanim pokušajima njegovog urbanističkog preoblikovanja, ovom gradu nije dat pečat posebnosti.

Još između dva rata istraživač Rudolf Šmit zaključio je da bi Petrovaradinska tvrđava, pored svog istorijskog i naučnog značaja, mogla biti najmarkantnije obeležje Novog Sada, koje mu može doneti i „mnogo turističke važnosti, te je treba čuvati od svakog kvara“.

Tvrđavu je sačuvao slučaj, a „kvara“ je bilo, kao što ni u budućnosti od toga nije zaštićena.

Prvo je stradao Mostobran

Odmah nakon završetka Velikog rata i stvaranja nove Kraljevine SHS, novosadska Direkcija građevina uputila je dopis Ministarstvu građevina u Beogradu, u kojem je postavila pitanje izgradnje stalnog drumsko-pešačkog mosta.

Ministarstvo je već naredne, 1920. godine, donelo odluku da se most gradi o državnom trošku.

Novom Sadu, koji je dugo imao samo pontonski most, stalni most je bio potreban.

Projekat koji je izradio mađarski inženjer Silard Zjelinski, po ugledu na čuveni Lančani most u Budimpešti, već je postojao, a prema planu koji je Austrougarska odobrila još 1910. godine, most je trebalo da bude izgrađen na mestu pontonskog mosta.

Pored ovog, postojala su još dva plana.

Drugi je predviđao most na trasi na kojoj je tokom rata austrijska vojska podigla privremeni „Poćorekov most“, a treći je predviđao most na Velikom Limanu, koji bi preko ribnjaka vodio na Trandžament.

Izgradnju stalnog mosta omeo je rat, a „Poćorekov most“, preko kojeg je Srpska vojska pod komandom majora Vojislava Bugarskog ušla u Novi Sad 9. novembra 1918. godine, imao je gvozdenu konstrukciju oslonjenu na drvene stubove. Popustio je pod pritiskom santi leda i demontiran je 1924. godine.

Nova država usvojila je projekat i plan nasleđen od Austrougarske, prema kojem je izgrađen most nazvan po najmlađem sinu kralja Aleksandra Karađorđevića Ujedinitelja — Most Kraljevića Tomislava.

Vojska je gradu predala mostobran, koji je počevši od 1922. godine rušen tokom naredne dve godine.

Mostobran nije bio smetnja izgradnji mosta, jer je kroz njega prolazio put koji je vodio do pontonskog mosta, ali se našao na putu izlasku grada na Dunav.

Štampa, koja je pozdravila ovo rušenje, naglasila je i da će nestati „jedan karakterističan preostatak crno-žute monarhije u ovim krajevima, a ujedno i leglo zaraznih mijazama, koji su trovali vazduh promenade i doprineli malaričnim oboljenjima, kojima se Novi Sad pročuo“.

U gradu u kojem je bilo toliko bara i u kojem problem plavljenja priobalja nije rešen sve do velike poplave 1965. godine, rušenjem mostobrana sigurno nije rešeno ni pitanje komaraca.

Kako su Novosađani doživeli rušenje Mostobrana

Novinar, pisac i dobar poznavalac Novog Sada Triva Militar ostavio nam je svedočanstvo i o ovom pitanju.

„Stari Novosađani su mostobran zvali samo ’brukšanac’, a bio im je mio ne samo zbog povezanosti sa samim postankom svog rodnog grada nego i zbog toga što su mnogo i rado kroz njega prolazili. Nije bilo tog Novosađanina koji nije prolazio kroz mostobran, bilo kolima bilo peške, da bi preko pontonskog mosta prešao u Srem.“

Prolaz kroz mostobran, mada su se u njemu nalazile kasarne, bio je slobodan, pa su mnogi sa decom dolazili da gledaju kako se vrši vojna obuka, odnosno „rihtanje vojnika“, kako se to onda zvalo.

Naročito je bilo zanimljivo posmatrati obuku uz veliku „dernjavu“ dok se učio paradni marš.

Posebna vrsta razonode bila je posmatranje otvaranja pontonskog mosta i prolaska brodova.

Pontonski most postavljan je i obnavljan još od 1760. godine.

Sastavljen od 32 pontona, bio je dovoljno širok da se dvoja kola mogu mimoići, a postojala je i pešačka staza.

Pored mostobrana postojalo je i lepo šetalište, sa topolama i bagremima posađenim sa spoljne strane šanca, širokom stazom i klupama.

„I tako je nestalo nekadašnjeg ’brukšanca’, nestalo je ne samo nekadašnjeg pontonskog mosta i mostobrana nego i mnogo čega što je ispunjavalo život starih Novosađana.“

Srušena je i crkvica Svetog Jovana Nepomuka, zaštitnika lađara, iako nije bila na smetnji. To se dogodilo 1928. godine, nekoliko godina nakon puštanja mosta u saobraćaj.

Bila je to verovatno najstarija crkva u Novom Sadu, podignuta u vreme izgradnje mostobrana, koja je svojim vrednim baroknim elementima imala izvesnu arhitektonsku vrednost.

Obala Dunava, onakva kakvu mi danas poznajemo, nasuta je i uređena tek nakon velike poplave 1965. godine.

Do tada su se mogli videti ostaci zidina na kraju Radničke ulice, a jedini vidljivi ostatak i danas je stub za merenje vodostaja.

Kako je rušenje postalo mera napretka

Rušenjem mostobrana pitanje Petrovaradinske tvrđave nije bilo rešeno.

Mešovita komisija, u čijem su radu učestvovali gradonačelnik Novog Sada, od 1927. godine Branislav Borota, direktor Građevinske direkcije i predstavnici vojske — artiljerijski, inženjerijski i štabni pukovnici — donela je zaključak da Tvrđava, iako stara, ima vojnički značaj i da u nuždi može poslužiti vojnim svrhama, s obzirom na to da se nalazi na strateškom mestu.

Utvrđeno je da, pošto je već ustupljen jedan deo Tvrđave na levoj obali Dunava, odnosno mostobran, rušenje tvrđavskih postrojenja u donjoj Petrovaradinskoj tvrđavi, osim onih čije je uklanjanje vojska strogo odredila zbog izgradnje navoza na most, nije dozvoljeno. Takođe je zaključeno da ima dovoljno prostora za razvoj Petrovaradina i van Tvrđave.

Iako prvobitnim planom navoz na most na petrovaradinskoj strani nije predviđao prolaz kroz podgrađe, već razdvajanje na levu i desnu stranu, Petrovaradinsko poglavarstvo uputilo je Ministarstvu građevina više zahteva za rušenje starih kapija i zatrpavanje šančeva u Petrovaradinu, koje su označili kao „veliku zapreku u današnjem modernom saobraćaju“.

Usvajanjem ovog zahteva, dve kapije — Vodena i Novosadska — kao i bastion čiji su bile sastavni deo, ostali su sačuvani samo na planovima koji se čuvaju u Beču i Pešti i na retkim fotografijama koje su zabeležile njihovo rušenje.

Uprkos tome, Petrovaradinska tvrđava nije doživela sudbinu niza baroknih tvrđava čiju je gradnju inicirao Evgenije Savojski na tadašnjoj jugoistočnoj granici Habzburške monarhije prema Osmanskom carstvu, koja je uspostavljena najviše njegovom zaslugom.

Naime, vlast Kraljevine SHS donela je odluku da se, zbog gubitka vojnog značaja, ove tvrđave sruše.

Pišući o Petrovaradinskoj tvrđavi, Rudolf Šmit navodi da je ona izbegla ovakvu sudbinu zahvaljujući brigadnom generalu Dragošu Đaloševiću, elitnom inženjerskom oficiru, ali ne pruža dodatno objašnjenje.

S obzirom na to da je u vreme održavanja sastanka na kojem se odlučivalo o sudbini Petrovaradinske tvrđave Dragoš Đalošević bio u činu pukovnika i da se nalazio na položaju vršioca dužnosti šefa Građevinskog odseka Inženjersko-tehničkog odseka Ministarstva vojske i mornarice, možda je upravo njegova reč bila presudna.

Đeneral Đalošević bio je dobar poznavalac podzemnih minskih borbi i o tome je pisao u stručnim vojnim časopisima. Verovatno je uvideo značaj Petrovaradinske tvrđave, koja je imala, a ima i danas, jedan od najvećih sačuvanih kontraminskih sistema, kao remek-delo vojne arhitekture 18. veka.

Neposredno pred Drugi svetski rat, prilikom proširenja Kameničkog puta, srušena je još jedna, unutrašnja Kamenička kapija, kao i deo Vodenog retranšmana, dok su iza Beogradske kapije srušeni delovi spoljnih utvrđenja.

Od preživljenih rušenja do neizvesne budućnosti

Tvrđavu su na ovom strateškom mestu, na kojem se i ranije nalazila mnogo manja tvrđava, gradili najbolji vojni inženjeri, počevši od kraja 17. veka, tokom narednih sto godina.

Izgradnjom tada najmodernijih bastionskih konstrukcija i svojim sistemom fortifikacija, ova tvrđava može da parira projektima najpoznatijeg evropskog graditelja tvrđava, Vobana.

Od većih razaranja do danas sačuvao ju je samo slučaj.

Još 1937. godine arhitekta Branko Maksimović je u svom idejnom regulacionom planu Novog Sada reprezentativni centar grada smestio na prostor „donjih šančeva“, odnosno Vodenog grada, smatrajući da bi se rušenjem ovog dela Petrovaradinske tvrđave stekli uslovi za stvaranje izvanredno harmonične urbane celine.

Na svu sreću, rešenje je ostalo samo ideja.

Tvrđava je izbegla razaranje i zahvaljujući mladom italijanskom zarobljeniku 1944. godine, kada je nemačka vojska, prilikom povlačenja, s ciljem da poruši železnički most i tunel ispod Tvrđave, postavila 30 vagona eksploziva i municije.

Đido Pasapane, koji je bio angažovan na prenošenju eksploziva, presekao je žice i sprečio aktiviranje eksploziva u tunelu, čime je spasao Tvrđavu od sigurnog rušenja.

Od mosta koji tom prilikom nije uspeo da spase ostali su samo stubovi. Planom detaljne regulacije Petrovaradinske tvrđave, usvojenim u decembru 2010. godine, na tom mestu bila je predviđena izgradnja mosta sa četiri trake, koja je podrazumevala i proširenje tunela ispod same Tvrđave, zbog čega bi bio srušen deo petrovaradinske stene, kao i uvođenje šinskog saobraćaja na samu Tvrđavu.

Tadašnja gradska vlast, koja se oglušila o sve primedbe u kojima je ukazivano na gubitak autentičnosti i sasvim izvesna oštećenja koja bi nastala, nije stigla da realizuje ovaj projekat.

Tvrđava je uspela da preživi ratove, da izbegne odluku o rušenju tvrđava koje su izgubile vojni značaj u vreme Kraljevine SHS i da preživi svu nebrigu i sve regulacione planove, bar do sada.

Iako je najveći barokni fortifikacioni objekat u zemlji, koji po svojoj veličini, očuvanosti i arhitektonskoj vrednosti spada u red najznačajnijih vojno-graditeljskih celina i van granica Srbije, država je nikada nije prepoznala kao kulturno dobro od izuzetnog značaja.

To je poslužilo kao argument, doduše neosnovan, kada je početkom dvehiljaditih godina Nacionalna komisija za saradnju sa Uneskom, na čijem se čelu nalazio Jovan Ćirilov, odlučila da se Petrovaradinska tvrđava ne nađe na Preliminarnoj listi predloženih spomenika kulture koji bi konkurisali za Uneskovu listu svetske kulturne baštine.

Obećanja da će greška biti ispravljena nije ispunila nijedna naredna komisija.

Danas, dve decenije kasnije, ovu temu više niko ne spominje.

Tvrđavu, prema novom Planu detaljne regulacije, čeka „revitalizacija“, kojoj je prethodio elaborat koji više liči na lična zapažanja o stanju Tvrđave nego na ekspertsku analizu struke. On široko postavlja mogućnosti gradnje, dogradnje i sličnih poduhvata, uz prilično nejasne uslove, dok su uslovi Gradskog zavoda za zaštitu spomenika kulture Grada Novog Sada za sada nepoznati.

Sve smo dalje od sanacije, konzervacije i restauracije na način koji bi sačuvao autentičnost Tvrđave i njenog podgrađa, a samim tim i njihovu istorijsku i spomeničku vrednost. Sve smo bliže njenom „kvaru“, na koji nas je davnih dana upozorio istraživač Rudolf Šmit.