Karlovačka mitropolija i reforme koje su promenile srpsku kulturu

Međutim, nova etapa njenog razvoja započela je krajem šezdesetih godina istog veka, kada su reforme Marije Terezije i Josifa II iz korena promenile društvo, obrazovanje i odnos države prema crkvi. 

Upravo u tom periodu srpska zajednica postepeno ulazi u šire tokove habzburške modernizacije, što će otvoriti prostor za stvaranje nove obrazovane elite, razvoj građanske kulture i duboke promene u umetnosti.

O ovome smo razgovarali sa autorom izložbe „Umetnost u službi vere. Sjaj i slava Karlovačke mitropolije” u Galeriji Matice srpske prof. dr Vladimirom Simićem.

Promene u Habzburškoj monarhiji nastupaju šezdesetih godina 18. veka, kada Marija Terezija postaje svesna da država mora da bude temeljno reformisana. Habzburška monarhija bila je velika sila, ali administrativno neefikasna i vojno sve manje uspešna. Porazi u ratovima sa znatno manjom, ali organizovanijom Pruskom pokazali su potrebu za modernizacijom.

Reforme su podrazumevale reorganizaciju državne uprave, povećanje nivoa pismenosti, unapređenje privrede i veću produktivnost stanovništva. U tadašnjem društvu veliki broj dana tokom godine bio je posvećen verskim praznicima, što je značajno uticalo na ekonomsku aktivnost. Sa stanovišta reformatora, takav sistem više nije odgovarao potrebama moderne države.

„Međutim, sprovođenje reformi nije bilo jednostavno. Najveći otpor dolazio je od Rimokatoličke crkve, koja je predstavljala jednu od najmoćnijih institucija u Monarhiji. Zato je Marija Terezija najpre morala da ograniči politički uticaj crkvene hijerarhije i da državnu upravu učini nezavisnijom od tradicionalnih crkvenih struktura. Tek nakon toga bilo je moguće započeti šire procese modernizacije koji će postepeno zahvatiti i pravoslavne zajednice u okviru Habzburške monarhije”, kaže Simić.

Ističe da je jedan od ključnih segmenata reformi bilo je obrazovanje. U drugoj polovini 18. veka Habzburška monarhija još nije imala razvijen državni školski sistem, a ogromna većina stanovništva bila je nepismena. Marija Terezija je zato smatrala da bez obrazovanja nije moguće sprovesti modernizaciju države.

Po uzoru na Prusku, obratila se reformatoru školstva Johanu Ignacu fon Felbigeru, koji je već uspešno reorganizovao obrazovni sistem u toj zemlji. Po njegovom dolasku najpre je organizovana škola u Beču, a zatim je postepeno počela da se razvija čitava mreža obrazovnih ustanova. Osnivane su gradske i seoske škole, regionalni školski centri, kao i preparandije za obrazovanje učitelja koji su potom dalje širili sistem školstva.

„Bio je to dugotrajan proces koji je trajao više decenija. Postepeno su i Srbi postali deo tog sistema. U početku je postojao otpor među stanovništvom, jer mnogi nisu videli neposrednu korist od školovanja dece. Međutim, država je insistirala na sprovođenju reformi i preuzela značajan deo finansijskog tereta – obezbeđivala je učitelje, udžbenike i organizaciju nastave”.

Da bi obezbedila sredstva za tako ambiciozan poduhvat, kako objašnjava, država je sprovela i opsežne crkvene reforme. Ukinut je veliki broj manastira koji nisu obavljali aktivnu obrazovnu, socijalnu ili pastoralnu funkciju, a njihova imovina preusmeravana je u javne fondove namenjene školstvu i drugim državnim potrebama. Takva politika izazvala je ozbiljne sukobe između dvora i Rimokatoličke crkve, jer je zadirala u tradicionalni položaj i moć crkvenih institucija. U sklopu toga se i nekoliko srpskih manastira pretvara u pravoslavne parohijske hramove, a monasi raspoređuju po drugim manastirima.

Od ruskog ka bečkom uticaju

Istovremeno je rastao i uticaj Beča na srpski kulturni život. Dvor je nastojao da ograniči veze sa Rusijom, ne samo iz političkih razloga već i zbog želje da se novac podanika ne odliva u strane države. Zbog toga se postepeno zabranjuje nabavka knjiga iz Rusije, a država organizuje sopstvenu izdavačku delatnost. U Beču je osnovana štamparija Josifa Kurcbeka, koja je štampala knjige i udžbenike namenjene srpskom stanovništvu u Monarhiji.

„Važno je naglasiti da cilj ovih reformi nije bio obračun sa religijom kao takvom. Habzburški vladari i dalje su sebe smatrali zaštitnicima rimokatoličke vere. Njihov osnovni cilj bio je da ograniče političku i ekonomsku moć najviših crkvenih institucija i da ojačaju državu kao centralni autoritet. U Monarhiji su živeli rimokatolici, luterani, kalvinisti i pravoslavci, a verske razlike često su stvarale dodatne napetosti. Tokom više decenija vlasti su pokušavale da verski ujedine stanovništvo pod okriljem Rimokatoličke crkve, ali bez većeg uspeha. Kada je car Josif II uvideo da takva politika ne daje rezultate, doneo je Patent o toleranciji, kojim je pripadnicima drugih hrišćanskih veroispovesti omogućeno slobodnije ispovedanje vere”, govori Simić.

Kako kaže, to je predstavljalo veliki korak u pravcu verske tolerancije, ali za Srbe taj akt nije doneo suštinski nova prava, jer su mnoga od njih već posedovali zahvaljujući ranije stečenim privilegijama. Ipak, Patent o toleranciji doprineo je smirivanju verskih sukoba i stvaranju povoljnije društvene atmosfere, zbog čega je Josif II među mnogim Srbima uživao značajan ugled.

„U takvim okolnostima bilo je prirodno da se srpska elita sve više okreće Beču. Arhijereji su u velikoj meri zavisili od potvrde dvora, crkveno-narodni sabori nisu mogli da se sazivaju bez državne dozvole, a obrazovne i kulturne ustanove razvijale su se pod snažnim uticajem habzburških reformi. Srpski studenti i dalje odlaze na školovanje u protestantske centre poput Halea ili pojedinih gradova Ugarske, ali se težište kulturnog i obrazovnog života sve više pomera ka Beču”, zaključuje Simić.

Stvaranje srpske građanske kulture

Paralelno sa promenama u obrazovanju menjala se i likovna kultura Srba u Habzburškoj monarhiji. Sve veći broj mladih slikara odlazio je na školovanje u Beč, gde su na Likovnoj akademiji sticali obrazovanje u skladu sa najvišim umetničkim standardima svog vremena. Tako nastupa generacija Teodora Kračuna, Jakova Orfelina, Teodora Ilića Češljara i drugih umetnika koji će po povratku u Karlovačku mitropoliju dobiti najznačajnije poslove i oblikovati njen vizuelni identitet.

„Njihov uspon poklopio se sa izgradnjom nove saborne crkve u Sremskim Karlovcima. Mitropolit Pavle Nenadović podigao je reprezentativni hram, dostojan položaja i ugleda Karlovačke mitropolije, a planovi za njegovu izgradnju stigli su iz Beča. Kao katedralni hram srpske crkve u Monarhiji, on je morao biti uređen prema najvišim umetničkim standardima tog doba. Zbog toga mitropolit Mojsije Putnik angažuje upravo Jakova Orfelina i Teodora Kračuna. Oni izrađuju monumentalni ikonostas i učestvuju u oslikavanju enterijera hrama. Pretpostavlja se da su radili i oslikavanje svodova, mada su kasnije prepravke i obnove uklonile veliki deo prvobitnog slikarstva. Orfelin i Kračun bili su autori i ikonostasa u gornjoj kapeli na horu, koji se danas čuva u zbirci Galerije Matice srpske”, priča za Kulture.rs prof. dr Vladimir Simić.

Prema njegovim rečima, takvi projekti postavljali su nove umetničke standarde. Istovremeno se menjao i ukus srpskog građanstva. Ugledni trgovci, zanatlije, arhijereji i episkopi sve češće naručuju portrete, reprezentativne slike, ikonostase i zidno slikarstvo. Umetnost postaje važan izraz pobožnosti, ali i društvenog ugleda, pa se kulturna klima Karlovačke mitropolije postepeno približava savremenim srednjoevropskim tokovima.

Krajem 18. veka dolazi do novih promena. Smrću cara Josifa II i izbijanjem Francuske revolucije menja se politička i intelektualna atmosfera širom Evrope. Istovremeno se menjaju i umetnički ukusi. Nakon arheoloških otkrića u Pompeji i Herkulaneumu, kao i objavljivanja radova Johana Joahima Vinkelmana, interesovanje za antičku umetnost naglo raste. Klasicizam postepeno potiskuje barok i postaje dominantan umetnički pravac evropskih akademija.

„U isto vreme na čelu Karlovačke mitropolije nalazi se mitropolit Stefan Stratimirović, jedna od najznačajnijih ličnosti srpske kulture toga doba. Potičući iz ugledne plemićke porodice, pokazivao je interesovanje za politiku, umetnost, književnost, jezik i prosvetu. Podržavao je osnivanje različitih kulturnih ustanova i okupljao najobrazovanije ljude svog vremena. Upravo u tom periodu nastaju mnoge institucije koje će obeležiti naredni vek srpske kulture, među njima i Matica srpska”, kaže Simić i ističe:

„Francuska revolucija donela je novu predstavu o društvu i ulozi građanina. Iako su revolucionarne promene neposredno zahvatile samo Francusku, njihove posledice osećale su se širom Evrope. Nakon Napoleonovih ratova i Bečkog kongresa 1815. godine izgledalo je kao da je stari poredak obnovljen. Monarhije su opstale, aristokratija je zadržala svoje privilegije, a politički sistem ostao je naizgled nepromenjen”.

Ipak, ispod površine razvijalo se novo građansko društvo. Zahvaljujući obrazovanju i ekonomskom napretku, trgovci, zanatlije i drugi pripadnici građanskog sloja postajali su sve uticajniji. Iako još nisu imali odgovarajuća politička prava, sticali su samopouzdanje i sve jasnije oblikovali sopstvene društvene ambicije.

„Pošto političko delovanje nije bilo slobodno, te težnje pronalazile su izraz u kulturi. Osnivaju se čitaonice, kulturna i dobrotvorna društva, patriotska udruženja i različite prosvetne inicijative. Štampaju se knjige, podstiče opismenjavanje, razvijaju zdravstvene i humanitarne aktivnosti, a u javnosti se promovišu građanske vrline, obrazovanje i moralno usavršavanje. U umetnosti se taj duh najbolje ogledao kroz klasicizam. Antički uzori, koji su bili sastavni deo tadašnjeg obrazovanja, postaju ideal kojem teži i srpska građanska kultura. U tom kontekstu vodeće mesto među slikarima zauzima Arsenije Teodorović. Zajedno sa Pavlom Đurkovićem, Mihailom Živkovićem i kasnije Konstantinom Danilom, on postaje najznačajniji predstavnik nove epohe”, objašnjava naš sagovornik.

Arsenije Teodorović dobija najvažnije porudžbine širom Karlovačke mitropolije, što ga pretvara u uzor čitavoj generaciji mlađih slikara. Njegova radionica postaje mesto na kojem se uči zanat, usvajaju slikarske tehnike i prenose umetnička znanja. Do njegove smrti 1826. godine iz nje je izašao veliki broj majstora koji će nastaviti da oblikuju srpsku umetnost u prvoj polovini 19. veka. Najbolja dela svih tih pomenutih umetnika su prikazana na izložbi upravo kao vizuelna ilustracija kulturnih pomeranja koja su se odigravala u drugoj polovini 18. i prvim decenijama 19. veka.

„Taj svet prosvetiteljstva i klasicizma trajao je onoliko koliko su bili živi njegovi najvažniji predstavnici. Stefan Stratimirović umire 1836. godine, Lukijan Mušicki 1837, a Sava Tekelija 1842. Tokom tridesetih i četrdesetih godina 19. veka polako nestaje generacija koja je oblikovala kulturni obrazac prethodnog razdoblja”, zaključuje Vladimir Simić. 

Nazareni, revolucija i novo doba

Međutim, upravo dok je taj svet bio na svom vrhuncu, među obrazovanim građanskim slojevima razvijale su se nove ideje. Ljudi koji su zahvaljujući školama, knjigama i kulturnim ustanovama stekli obrazovanje počinju da traže i političku emancipaciju. Iz tog procesa nastaje nova epoha srpske istorije, obeležena nacionalnim pokretima, političkim zahtevima i borbom za građanska prava.

Među umetnicima koji su bili obrazovani u duhu klasicizma postepeno se javlja i određeni otpor prema akademskim pravilima. Već 1809. godine na Bečkoj likovnoj akademiji grupa mladih slikara postaje nezadovoljna nastavnim programom i umetničkim idealima koji su tamo dominirali. Zbog sukoba sa upravom napuštaju Akademiju i odlaze u Rim.

„Tamo se okupljaju u manastiru San Isidoro, gde pokušavaju da pronađu novi umetnički izraz. Inspiraciju pronalaze u slikarstvu kasnog srednjeg veka i rane renesanse, u delima Đota, Peruđina i drugih majstora vremena koje je prethodilo Rafaelu i visokoj renesansi. Nastoje da umetnosti vrate duhovnost i religioznu ozbiljnost za koju su smatrali da je izgubljena u akademskom klasicizmu. Njihov način života bio je gotovo monaški. Nosili su karakterističnu odeću, živeli asketski i nastojali da umetnost podrede verskim idealima. Zbog takvog izgleda i ponašanja stanovnici Rima počeli su podrugljivo da ih nazivaju Nazarenima. Naziv je vremenom ostao i postao ime čitavog umetničkog pokreta”, kaže autor izložbe.

Naglašava da se tokom narednih decenija uticaj Nazarena postepeno širi širom srednje Evrope. Njihovi učenici postaju profesori na akademijama, dobijaju značajne položaje i prenose nove umetničke ideje u Austriju, Nemačku, Poljsku i druge zemlje. Paralelno sa tim menja se i građansko društvo. Do četrdesetih godina 19. veka dolazi do svojevrsnog susreta novih društvenih potreba i novog umetničkog izraza.

„Građanstvo je tražilo umetnost koja će jasnije izražavati religioznost, moralne vrednosti i nacionalna osećanja, a nazarensko slikarstvo koje je govorilo univerzalnim jezikom upravo je to nudilo. Među Srbima se tada pojavljuje generacija slikara poput Dimitrija Avramovića, Jovana Klajića, Pavla Simića i Nikole Aleksića. Većina njih rođena je oko 1815. godine, a na umetničku scenu stupa tokom četrdesetih godina 19. veka”.

“Naredna generacija, koja se afirmiše pedesetih godina, donosi određene promene i unutar samog nazarenskog pokreta. Dok su prvi Nazareni za uzore uzimali pre svega Đota i ranu renesansu, kasniji umetnici sve više se okreću Rafaelu, koji postaje centralni ideal akademskog i religioznog slikarstva. Iako dolazi do stilskih promena, osnovni likovni izraz ostaje relativno stabilan. Od četrdesetih do osamdesetih godina 19. veka nazarensko slikarstvo predstavlja dominantan oblik građanske pobožnosti među Srbima u Habzburškoj monarhiji”.

Kako kaže, treba imati u vidu da je to istovremeno i vreme velikih političkih promena. Ideje građanske emancipacije, koje su se razvijale još od kraja 18. veka, sredinom 19. veka konačno izlaze na političku scenu. Revolucije 1848. godine označile su kraj starog feudalnog poretka i početak modernog doba.