Mitropolit Stratimirović, neprikosnoveni vođa naroda

Nakon iznenadne smrti mitropolita Mojseja Putnika, koji se narodnim poslovima bavio u Beču, a koja je s razlogom izazvala podozrenje kod Srba, na Temišvarskom saboru, 1790. godine, izabran je budimski episkop Stratimirović za novog karlovačkog mitropolita.

U narednih 46 godina, Stratimirović je osim duhovne bio i prvorazredna politička ličnost.

Dobro je poznavao aktuelnu politiku, uživao je poverenje carskog dvora i zahvaljujući veštini vrsnog diplomate učinio je mnoga dobra svom narodu.

Plemstvo obavezuje

Stratimirović je rođen 1757. godine na plemićkom posedu svoje porodice u Kulpinu. 

Stratimirovići, koji po predanju vode poreklo od Balšića, su jedna od prvih srpskih porodica koja je u Habzburškoj monarhiji u vreme Marije Terezije, zahvaljijući vojničkim zaslugama dobila plemićku titulu. 

Pored plemstva dobili su i 10.000 jutara zemlje u Kulpinu od kojih su trećinu zadržali za sebe a ostalo podelili porodicama koje su iz Hercegovine došle kao vojna pomoć Austriji na poziv srpskog patrijarha Arsenija Jovanovića Šakabente.

Školovanje koje je započeo kod mesnog učitelja u rodnom Kulpinu nastavio je u Novom Sadu, Segedinu da bi nakon završene gimnazije u Vacu i filozofskog liceja u Pešti, studije prava završio u Beču.

U Sremskim Karlovcima je privatno kod Jovana Rajića, pedagoga, istoričara i pisca, školovanog na Duhovnim akademijama u Kijevu i Moskvi, učio je bogoslovske nauke i istoriju.

Budimskoj konzistoriji, jula 1786. godine, mitropolit Mojsej Putnik uputio je pismo:

„Izabran je za eparhiju budimsku episkop, posvećen i od strane Veličanstva milostivo potvrđen u ličnosti bivšeg krušedolskog arhimandrita Gospodina Stefana Stratimirovića…”

Način na koji je upravljao Budimskom eparhijom, uvođenje discipline među  sveštenstvom naročito u pogledu osposobljavanja sveštenika za obavljanje verske nastave  i ograničenje prihoda na samo one propisima dozvoljene ali i vrlo taktičan pristup narodu koji nije rado prihvatao reforme cara Josifa II, nagovestio je kave će biti njegove tendencije kao mitropolita.

Kao mitropolit, vodeći brigu o narodu i crkvi, rukovodio se načelom da plemić mora biti plemenit, jer plemstvo nije samo privilegija već nešto što obavezuje.

Naročitu brigu Stratimirović je u eparhiji posvetio školama, kako njihovom podizanju gde ih je nedostajalo, tako i nastavi uz dobru saradnju sa Avramom Mrazovićem, nadzornikom pravoslavnih škola i osnivačem somborske „Norme”, obaveznog tečaja za učitelje.

U jednom cirkularnom pismu sveštenstvu budimske eparhije Stratimirović je naglasio da će posebnu naklonost imati prema sveštenicima koji se ističu u procesu obrazovanja omladine i da će ih posebno nagraditi.

Za samo četiri godine, pre izbora za Karlovačkog mitropolita na saboru u Temišvaru 1790. godine, Stratimirović je nakon dve decenije stagnacije, zbog čestih promena dijacezana, uspostavio red i unapredio ovu važnu ali jedno vreme zapuštenu eparhiju.

„Sveti Duh leti kako mu se svidi”

Godina u kojoj je održan Temišvarski sabor bila je obeležena promenom na prestolu Monarhije nakon smrti cara reformatora Josifa II.

 Leopold II koji je vladao samo dve godine, u nasleđe je dobio  rat sa Turskom i Pruskom, ali i političku krizu unutar samog carstva. 

Ugarski staleži bili su u nikad gorem odnosu sa dvorom i  državu je trebalo spasiti od rasula.

Da bi se smirila situacija sazvan je Državni Sabor u Pešti, u čijem radu su trebali učestvovati i Srbi, predstavljeni od strane svoje crkvene jerarhije na čelu sa mitropolitom.

Mađari nisu blagonaklono gledali na želju Srba da se carske privilegije uzakone u ugarski pravni poredak, a dvor nije žele bilo kakav dogovor Srba i Mađara.

Da bi privukao Srbe na svoju stranu, dvor je pristao da se razmotre dva zahteva koja je postavila srpska delegacija koju su činili mitropolit Mojsej Putnik, episkop bački Jovan Jovanović i episkop budimski Stefan Stratimirović, i da se tim povodom sazove Srpski narodni Sabor.

Oba zahteva zbog kojih je Sabor sazvan vešto su izigrana.

Obećana teritorija Srbima, tek oslobođen Tamiški Banat od Turaka, ponuđen kao autonomna teritorija, pripojen je Ugarskoj. 

Ilirska dvorska kancelarija, jedna vrsta ministarstva za srpske poslove,  a na čije čelo umesto predstavnika Srba je postavljen hrvatski ban, grof Franja Balaš, ukinuta je već 1792. godine.

Srbi su jedino dobili novog mitropolita, zbog iznenadne smrti Mojseja Putnika u Beču, za koga su Srbi verovali da je otrovan.

Ni izbor mitropolita nije išao glatko. Glasalo se dva puta ali Stefan Stratimirović koji je oba puta dobio ubedljivu većinu glasova nije bio kandidat na koji je računao Dvor.

Kada je i treći put carski komesar hteo da organizuje glasanje, upravo se dvorski favorit episkop temišvarski Petar Petrović, za koga je glasalo uglavnom sveštenstvo, odrekao svojih glasova u korist mladog Stratimirovića i tako rešio stvar.

Napisao je Petrović jednom gospodinu u Beču koji mu je izbor unapred čestitao: „Sveti Duh leti kako mu se svidi”.

Stratimirović koji je tada imao samo 33 godine, vodio je crkvu ali i narodne poslove gotovo naredna pola veka, samostalno i energično.

Zahvaljujući svojoj konzervativnoj politici ali posvetivši posebnu pažnju obrazovanju uspeo je da sačuva narod od unijaćenja i mađarizacije.

Obrazovanje, pre svega

Jovan Subotić, pamteći mitropolita Stratimirovića kao đak Karlovačke gimnazije je zapisao: 

„Stratimirović je i do dan danas najsjajnija slika na nebu naše crkve u ovim stranama. On je bio star gospodin, njegova je generacija izumrla i nije bilo u našem narodu čoveka, koji ga je drugačije znao  nego kao mitropolita. Znalo se da ga car Franc I mnogo uvažava kao jednog od prvih državnika svoje carevine. Bio je ustanovitelj srpske gimnazije u Karlovcima i pravoslavne bogoslovije. Ustanovio je blagodjejanje i konvikt za našu sirotinju, koju je srce naukama vuklo i to je toliko mnogo značilo, da ga je svaki najvećim dobrotvorom  naroda i crkve smatrati morao. Kroz mnogo godina krvav je bojak vodio sa katoličkom crkvom, koja je navaljivala, da se ukine stari kalendar naše crkve, i uvede novi kojim se katolička crkva služi. Pod Stratimirovićem stajala je bogoslovija na najvišem stupnju, u svakom pogledu a tako je bilo i sa gimnazijom. Bilo je tako i sa služenjem u crkvi, i sa crkvenim pjenijem.”

Samo godinu dana nakon izbora, 1791. godine za mitropolita Karlovačke mitropolije zalaganjem Stratimirovića i uz galantnu novčanu pomoći trgovca Dimitrija Anastasijevića Sabova osnovana je Karlovačka gimnazija, koja je naredne godine počela sa radom.

Dvadesetak godina kasnije je zahvaljujući mitropolitovom političkom upornošću i prilozima Novosađana i fondu koji je osnovao tr¬govac Sava Vuković počela sa radom i Velika pravoslavna gimnazija u Novom Sadu.

Prve direktore gimnazija, uglavnom Slovake, obrazovane na prestižnim univerzitetima u Haleu i Jeni, izabrao je sam Stratimirović, i zajedno sa njima koji su ujedno bili i predavači, izradio školski plan.

Stratimirović naročitu pažnju posvetio je štampanju knjiga ali jedan od najvažnijih poduhvata je štampanje prve istorije Srba kao i uvođenje istorije kao predmeta u gimnazije.

Čamcem preko Dunava

Srbi su bili jedina nacija u Habzburškoj monarhiji, koja je svoju kulturu gradila na istorijskoj svesti ,a  nije imala svoju savremeno štampanu istoriju.

Nepogrešivo je Stratimirović  osetio svojim sposobnošću političkog promišljanja, da se približava trenutak odlučnog napora za oslobođenje Srba i da svaki politički pokret mora imati i svoje istorijsko obrazloženje.

Istorija je stajala napisana već skoro četvrt veka, i trebalo je ubediti njenog autora arhimandrita manastira Kovilja Jovana Rajića da odobri njeno štampanje.

Uputio se mitropolit, aprila 1793. iz Karlovaca čamcem preko Dunava u Kovilj, svom učitelju, više kao đak a manje kao crkveni i narodni vođa i o tome je u pismu episkopu Petroviću napisao:

„Juče celi dan v Manastire Kovilje kod G. Arhimandrita Raič probavih, i s mrakom na vodi  paki vozvratih se. Sami se možete dosetiti o povodu moga onamo hoždenija. Truda me je puno koštalo dokle sam toliko godina ležavšuju Istoriju njegovu o Slovenskom rodu, iz ruku njegovih uzeo.”

Istorija u četiri toma, štampana je u Beču, u štampariji Stefana Novakovića¬, po želji Stratimirovića, ravna u estetskoj i grafičkoj opremi evropskim izdanjima, uz strogu napomenu da se „stil i reči pisca ne menjaju” i da se rukopis nakon štampanja pošalje u Mitropolijsku biblioteku.

Knjiga je štampana građanskom ćirilicom, a likovi srpskih vladara na Stratimirovićevo insistiranje nisu predstavljeni kao svetitelji već državnici i ratnici.

Izlazak iz štampe Rajićeve Istorije bije bez sumnje veliki kulturni  događaj u srpskom narodu i van Karlovačke mitropolije.

I sam Stratimirović ostavio je za sobom veliki broj istorijskih, književnih i crkvenih spisa, na nemačkom, latinskom i srpskom jeziku. Za njegov naučni rad  i sudove o knjigama interesovali su se mnogi naučnici u Evropi. Bio je član učenog društva Univerziteta u Getingenu.

Pomoć za slobodu  

Prema jednom poverljivom ruskom izveštaju, mitropolit Stratimirović bio je „sve i sva” za ustaničku Srbiju.

O zbivanjima u Srbiji mitropolit je bio dobro obavešten. 

Lično je vodio prepisku sa Karađorđem, Milenkom Stojkovićem, protom Matejom Nenadovićem i drugim vođama ustanka.

Ustaničke vođe dobro su znale da je Stratimirović od presudnog značaja za njihov odnos sa Austrijom, i zaista zahvaljujući njegovim dobrim vezama sa dvorom, Austrija je prećutno odobravala nesmetanu nabavku municije, oružja i hrane iz Austrije.

Ipak on nije smatrao da Srbija svoju budućnost treba da gradi na bilo kakvoj zavisnosti od katoličke Habzburške monarhije.

Tako već u julu 1804. godine, preko ruskog prote Samborskog, u tajnosti šalje pismo ruskom caru Aleksandru moleći za pomoć i iznoseći svoj plan za nezavisnost Srbije, i o tome prota Samborski obraćajući se caru i Adamu Čartoriskom piše:

„Preduzimajući daleki put morem, budući star i slaba zdravlja, stavio sam sebi u dužnost sprovesti Vašem Imperatorskom Veličanstvu nacrt mitropolita srpskog naroda, Stevana Stratimirovića. Zajedno s njime do suza molim, da ne stavite u pogrešku , što nije potpisano ime sastavljača. Mitropolit se nije ovo osmelio učiniti, bojeći se, da glave lišen bude.”

Stratimirović u svom pismu moli da Bog prosvetli srce ruskog cara radi pomoći jednovernoj i jednokrvnoj braći na Balkanu, izlažući plan da Rusija izdejstvuje da se uz minimalno plaćanje danka Carigradu, Srbi  ipak dobiju suštinsku autonomiju. 

Ruski car bi mogao, predlagao je Stratimirović, poslati nekog svog rođaka ili kneza pravoslavne vere jer u datom istorijskom času, Srbima više odgovara monarhija nego republika, kao i da bi bilo potrebno poslati i par hiljada vojnika.

Plan se nije ostvario, ali car Aleksandar je ipak poslao pomoć Karađorđu i nešto ruske vojske koja zajedno sa Srbima učestvovala u borbi protiv Turaka.

Ratovi sa Napoleonom primorali su Rusiju da sklopi mir sa Turcima 1812. godine u Bukureštu.

Dositej s kojim se Stratimirović nije slagao po pitanju jezika ali ceneći njegovo iskustvo i znanje, na mitropolitovo zalaganje, prethodno sastavivši zajednički program za kulturni i prosvetni preporod Srbije, prešao je u ustaničku Srbiju.

Pored toga što je bio Karađorđev čovek od poverenja, Dositej je osnovao Veliku školu i Bogosloviju u Beogradu koje su većinu profesora dobile baš iz karlovačke gimnazije.

Kada sagledamo svu revnost, hrabrost i političku mudrost s kojim je mitropolit Stratimirović vodio crkvu i narod u nikad lakim vremenima, u carevini gde Srbi nisu uspeli da dobiju status nacije već samo veroispovesti, koju je isto tako trebalo sačuvati od agresivne katoličke crkve, slobodno se možemo složiti sa rečima Jovana Subotića, da je Stratimirović bio najsjajnija slika na nebu naše crkve, a možda i ostao do današnjih dana.